Zondag 21/04/2019

Film

Twee films over het Utøya-drama: hoe giet je een gruwelijk drama in een fictiefilm?

‘Utøya 22. juli’ is een levensechte reconstructie van de aanslag. Letterlijk, want de film bestaat uit één lang shot van 72 minuten. Beeld RV

Niet alleen de Netflix-film 22 July, maar ook Utøya 22. juli doet de terreuraanslagen in Noorwegen in 2011 herleven. De aanpak van beide films is echter héél anders. Hoe giet je een gruwelijk trauma best in een fictiefilm?

22 juli 2011. Ingegeven door zijn extreemrechtse gedachtegoed pleegt Anders Breivik een bomaanslag in Oslo en richt vervolgens een bloedbad aan op het eiland Utøya, waar het jaarlijkse zomerkamp van de socialistische jeugdbeweging plaatsvindt. Zeven jaar later inspireren de terreuraanslagen niet alleen de Noorse regisseur Erik Poppe, maar ook de Britse blockbusterregisseur Paul Greengrass (United 93, The Bourne Supremacy). 

Verschillende overlevenden gaven intussen kritiek op de beperkte weergave van de feiten in beide films. Lara Rashid bijvoorbeeld was teleurgesteld met de keuze van Greengrass om vier witte mannen in de hoofdrol te plaatsen: de overlevende Valjak, de toenmalige premier Jens Stoltenberg, de advocaat van Anders Breivik en, jawel, Anders Breivik zelf. Rashid verloor haar zus op het eiland en legde in de rechtbank een indrukwekkende verklaring af, maar in 22 July wordt ze gereduceerd tot de cheerleader van Valjak.

De discussie laaide ook op of het tonen van Breivik en zijn ideologie wel gepast is. Geef je zijn ideeën zo niet wéér een platform? Greengrass verdedigde zich in deze krant door te stellen dat “je geen film kunt maken over het gevecht voor democratie, als je de persoon tegen wie je vecht niet in beeld brengt.” 

Toch is dit exact wat zijn collega Poppe deed. Breivik komt in Utøya 22. juli nooit in beeld. Spilfiguur is het fictieve meisje Kaja, gebaseerd op verschillende getuigenissen van overlevenden. Maar ook met die versie is Rashid het niet eens. “We moeten praten over de oorzaken”, vertelt ze inThe Guardian. “Het was een politieke daad.” De film is volgens haar een gemiste kans om de problematiek van rechts extremisme onder de aandacht te brengen.

Poppe gaat voor een levensechte reconstructie van de aanslag. Letterlijk, want de film bestaat uit één lang shot van 72 minuten – precies even lang als het echte bloedbad. Net als de slachtoffers duikt de camera weg, slingert door de bossen en trilt van angst. Er is nooit muziek te horen, enkel de schoten die gelost worden. Exact hetzelfde aantal als op 22 juli.

Greengrass daarentegen gaat volledig de Hollywood-toer op, inclusief Engelssprekende acteurs en hoogdravende filmmuziek. De aanslagen zelf zijn ingeperkt tot een halfuur. Ook wordt niet alleen het perspectief van de slachtoffers getoond, maar ook dat van Breiviks moeder of dat van de kinderen van zijn advocaat.

Ervaren of begrijpen?

“Eigenlijk zijn de twee films archetypes van films die steeds terugkomen in het verbeelden van collectieve trauma’s”, vertelt Lennart Soberon, assistent filmstudies aan de UGent. “Terwijl Utøya 22. juli een immersief spektakel is, zoals Son of Saul of Dunkirk, probeert 22 July de aanleiding en de naschok van de aanslag te begrijpen, in de trant van Sometime in April of Elephant.” Maar wat is de beste aanpak? “Er is een bepaalde ethische verantwoordelijkheid in het verbeelden van trauma en historisch leed. Het is enerzijds begrijpelijk dat filmmakers deze gebeurtenissen zo realistisch mogelijk willen nabootsen. Anderzijds is het problematisch om een gruwelijke gebeurtenis in een actiefilmkader te plaatsen, omdat het trauma gereduceerd wordt tot een soort videogame.” 

Weg dan maar met de spektakeldrama’s? Misschien toch niet. Zulke films laten tenslotte een grote impact na. En na Utøya 22. juli of Son of Saul verlaat iedereen de zaal met een heftige afkeer voor extremisme. Zulke films zijn dus niet per se apolitiek. Voor de schietpartij praat hoofdpersonage Kaja in Utøya 22. juli met enkele vrienden over de explosie in Oslo. Ze speculeren of de bom door Al Qaida geplaatst kan zijn. Een moslimvriend heeft geen zin om daarover te debatteren: “Moslims krijgen toch van alles de schuld.” Ervaren en begrijpen kunnen dus ook verenigd worden. Uiteindelijk is vooral belangrijk waartoe de inleving dient, zegt Soberon. “Is het gewoon een manier om gevoel op te wekken? Of wordt die emotie ergens naartoe gestuurd?”

Er is waarschijnlijk geen enkele juiste manier om traumatische gebeurtenissen weer te geven. “Toch is het belangrijk dat deze films gemaakt worden”, concludeert Soberon. “Zo ontstaat de mogelijkheid om het trauma bespreekbaar te maken. Films zijn, net als literatuur, een soort historisch verwerkingsproces. Het is de meest courante manier om met trauma om te gaan.”

Utøya 22. juli is vanaf 5/12 te zien in de cinema. 22 July is nu te zien op Netflix.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.