Dinsdag 31/03/2020

Review

Trilogia Mozart – Da Ponte in de Munt: een leerstuk over moderne seksualiteit? ★★★★☆

Scènebeeld uit 'Don Giovanni' in De Munt.Beeld Forster

Het intellectuele spel achter de Mozart-Da Pontetrilogie in de Munt kan vrijblijvend of zelfs pretentieus lijken. Maar zet je vooroordelen opzij en laat je erdoor meeslepen: dan wordt het een prikkelende en zelfs leerzame ervaring.

Kent u de roman Het leven een gebruiksaanwijzing van Georges Perec? Hij beschrijft in 99 hoofdstukken het leven in evenveel appartementen van één flatgebouw en is een briljant voorbeeld van het soort stijloefeningen waar de Franse literatuur een patent op heeft. Het flatgebouw dat het regisseursduo Clarac-Delœil op de bühne van de Munt hebben opgetrokken om de drie opera’s die Mozart samen met Lorenzo Da Ponte schreef als één trilogie op te voeren, is daartegen klein bier. Maar het puzzelwerk dat aan de opvoeringen vooraf moet zijn gegaan, was ongetwijfeld spannend. Het gebeurde aan de hand van een strikt tijdschema, waardoor de drie verhalen zich afspelen op een en dezelfde dag, op een en dezelfde plaats. We zien dus op drie avonden dezelfde situaties maar telkens vanuit de invalshoek van een ander verhaal. Logischerwijs dagen er dus ook telkens personages uit de twee andere opera’s op.

De energie en het engagement die deze aanpak van de zangers en het orkest vraagt mag niet onderschat worden. Nagenoeg iedereen speelt rollen in twee opera’s en figureert daarenboven in een derde. Het orkest moet telkens met één rustdag ertussen drie partituren van elk drie uur spelen die enorme precisie en nuancering vereisen. In dat licht is het resultaat dat dirigent Antonello Manacorda bereikt meer dan honorabel. En wat de zangers presteren is eveneens verbluffend. Uitschieters? Een ontroerend-tragische Simona Šaturová als gravin en Donna Anna, Lenneke Ruiten als fladderende Fiordiligi en tussen lust en woede pendelende Elvira en de prachtige tenor Juan Francisco Gatell als Ferrando en Don Ottavio. Plus uiteraard Alessio Arduini, die kort voor de première moest invallen als Figaro én Leporello en zich perfect integreert in het ingewikkelde concept.

Scènebeeld uit 'Cosí Fan Tutte' in De Munt.Beeld Foster

Het meest consequent is die complexiteit uitgewerkt op de eerste avond, Le Nozze di Figaro. Hier word je bijna overweldigd door de vele kruisverwijzingen naar de andere verhalen, zonder dat je meteen weet wat ze eigenlijk betekenen. De voornaamste personages uit de drie opera’s worden geïntroduceerd: de twee brandweermannen en de twee YouTube-influencers uit Così fan tutte, de seksclub van Don Giovanni en de drie vrouwen (een klaveciniste, een oogarts en een winkelbediende) uit ‘zijn’ opera, maar vooral de queer-boekhandelaar Don Alfonso uit Così. Hij zal een centrale rol vervullen in de hele trilogie als de verlichte manipulator die de seksuele drijfveren van alle betrokkenen aan het licht brengt, ermee jongleert, zelf meespeelt, soms slaagt (zoals bij Susanna en Figaro), soms meent zijn slachtoffers tot rede gebracht te hebben (zoals in Così), soms alleen maar teleurstelling achterlaat (zoals bij de gravin in Nozze) en uiteindelijk zelf Don Giovanni de dood injaagt.

Seks en geweld

De opbouw van Così fan tutte is daarentegen tamelijk rechttoe rechtaan. Behalve het overkoepelende gegeven van het advocatenkantoor van de Commendatore (uit Don Giovanni), dat al de rechtszaak in Nozze had begeleid en ook hier in de figuur van de notaris inbreekt, is er op wat visuele verwijzingen na weinig dat het verhaal onderbreekt. Terwijl je na Nozze ietwat verweesd achterblijft, begin je hier de uitdaging te missen om allerlei nevenintriges in het grote flatgebouw te ontdekken. Daardoor wordt Così een rustpunt, een soort adagio tussen twee wervelende molto allegro’s. En hoewel er in Don Giovanni evenmin veel afleidt van het kernverhaal, bieden de hoge snelheid ervan en de grote variatie van seksuele expressievormen die er in aan bod komen (van bondage tot cuckolding; vooral de relatie van Donna Anna en Don Ottavio is interessant) genoeg prikkels.

Scènebeeld uit 'Le Nozze di Figaro' in De Munt.Beeld Forster

Je kunt dit concept, dat uitgaat van de huidige seksuele mores en hun grondslagen in de Verlichting, vrijblijvend of zelfs pretentieus vinden, maar dan mis je vele originele gezichtspunten die eruit voortvloeien. Neem bijvoorbeeld hoe (in de relatie tussen de graaf en de gravin in Nozze, net zoals in die tussen Dominique Strauss-Kahn en Anne Sinclair) de bubbel van de diplomatie kan leiden tot seksuele intimidatie door de man en een treurige zelfopoffering van de vaste partner. Of hoe jongeren van vandaag (zoals de twee meisjes uit Così) hun trots over hun seksualiteit op sociale media willen delen. Of hoe (zoals in Don Giovanni) geen enkele seksuele expressievorm intrinsiek slecht is behalve diegene die niet de seks centraal stelt maar het geweld.

Je kunt ook – terecht – vinden dat niet alle beelden even geslaagd of realistisch zijn. De betogingen en pamfletacties op het toneel (van #MeToo-activisten en tegenstanders van het homohuwelijk) zijn een aanfluiting van de ernst en/of het gevaar van hun reële voorbeelden. Wat er in een echte seksclub gebeurt is echt wel veel banaler en goorder dan de brave paaldansjes en het vendelzwaaien met pauwenveren bij Don Giovanni. Maar misschien wilden Clarac en Delœil wel helemaal niet de realiteit weergeven maar eerder de clichés en stereotypen die in het brein van het operapubliek over die realiteit bestaan. Was het niet Don Alfonso die ons drie avonden lang een spiegel voorhield en ons zo iets wilde leren: gebruik je seksuele energie zoals je wil maar niet uit machtswellust of met geweld? Want dan steek je, zoals Don Giovanni, op het eind je blinde ogen uit en blijft er van de Verlichting enkel duisternis over.

Tot 28 maart in De Munt, telkens in de volgorde Nozze – Così – Don Giovanni.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234