Maandag 17/02/2020

Karl Marx

Trier viert en kadert Karl Marx voor diens 200ste verjaardag

Beeld Thomas Frey

De grondlegger van het communisme, de beschermer van de arbeiders of toch maar de bron van vele misdaden die mee op basis van zijn leer gebeurd zijn? Met de tweehonderdste verjaardag van Karl Marx vindt zijn geboortestad Trier het tijd om hem opnieuw in de juiste context te plaatsen.

Het metershoge standbeeld van Karl Marx staat nog in plastic ingepakt, wachtend op de officiële onthulling op 5 mei, Marx’ geboortedag. Een cadeautje van de Volksrepubliek China, al was men daar in Trier niet onverdeeld gelukkig mee. Het leidde tot een stemming in de gemeenteraad, waar men besliste het geschenk ‘als teken van vriendschap’ toch te ontvangen. Maar de stille hoop van de Chinezen dat het standbeeld een prominente plaats zou krijgen bij de Porta Nigra, de beroemde Romeinse toegangspoort tot de stad, bleek een brug te ver. Marx staat nu wat verder, verscholen op een achterafpleintje.

Niet dat men in Trier beschaamd is over Marx – het was vooral de afzender die vragen opriep -, want de tweehonderdste verjaardag van zijn beroemdste en meest controversiële inwoner is voor de Duitse stad de aanleiding om alle registers open te trekken. Met 300 events en een handvol tentoonstellingen doet de stad er alles aan om nog extra toeristen te lokken bovenop de vier miljoen mensen die er al jaarlijks komen. En als dat niet helpt is er nog steeds het Marx-brood, Marx-wijn of Marx-chocolade.

Nochtans was het ooit anders. Alle aandacht in Trier ging naar de acht monumenten die Unesco-Werelderfgoed zijn. Marx was te besmet om er trots op te zijn. “Door de Koude Oorlog”, zegt Rainer Auts, directeur van het Karl Marx-jaar in Trier. “Marx werd gezien als de ideologische vader van de DDR en in het Westen was hij persona non grata. Meer dan 25 jaar na de val van de muur is dat veranderd, al blijft het gevoelig liggen voor mensen die de onderdrukking in de DDR meegemaakt hebben.”

Nuance

Al hoopt men in Trier dat de expo’s meer nuance in het debat te kunnen brengen door Karl Marx in zijn cultuur-historische context te plaatsen, wars van elke politieke interpretatie. “Dit mocht geen propagandatentoonstelling worden, in welke richting dan ook”, zegt Kurt Beck, de ex-voorzitter van de sociaal-democratische SPD. “De expo’s zijn daarom niet het eindpunt, maar een aanleiding om verder te discussiëren.”

Opdracht geslaagd? De drie expo’s die nu openen, zoomen in op Marx’ leven, privé en professioneel en tonen de wisselwerkingen. In Trier – Marx woonde er tot hij op zijn zeventiende in Bonn ging studeren – zag hij veel armoede, al kwam hij met een jurist als vader zelf uit de betere middenklasse. In Berlijn, waar hij filosofie ging studeren, politiseerde hij en werd de kiem van zijn latere theorie gelegd.

Trier wist in eerste instantie niet goed wat het moest aanvangen met dit cadeau uit China en plaatste het beeld dan maar op een klein pleintje. Beeld AFP

Al waren het vooral de jaren daarna die hem vormden. Na enkele jaren als journalist gewerkt te hebben – en toen al heel kritisch te zijn voor de politiek en sociale omstandigheden – ging hij in Parijs, Brussel en Londen wonen en werken, soms in moeilijke omstandigheden. “Je kunt zijn werk niet los zien van zijn leven als migrant, als staatloze zelfs”, zegt Anja Kruke, curator van de tentoonstelling in Marx’ geboortehuis.

Maar er was vooral de snel veranderende maatschappij die hem beïnvloedde. De mislukte revoluties midden negentiende eeuw en vooral de industriële revolutie vormden de grondstof voor zijn ideeën. Arbeiders klopten lange dagen in fabrieken in vaak miserabele omstandigheden, zonder enige vorm van sociale bescherming. De eigenaars gingen met alle winst lopen. Tijd voor een dictatuur van het proletariaat, vond Marx, die met Friedrich Engels zijn ideeën uitwerkte.

Marx nu interpreteren door die ideeën alleen te verengen tot wat in bijvoorbeeld China of de Sovjet-Unie is gebeurd kan niet, zegt Rainer Auts. Vooral omdat het marxisme zoals Marx het zag anders was dan het marxisme zoals het later geïnterpreteerd werd. “In China of de Sovjet-Unie werd het marxisme als een gesloten systeem gezien waar alles vastlag. Marx was helemaal anders. Hij stelt zichzelf in vraag, bekritiseert zich constant. We hebben hier een eerste uitgave van Das Kapital liggen waar hij al veel aantekeningen bij zijn eigen ideeën zette. Alles veranderde constant.”

De klassieke expo’s zitten boordevol info, met vaak aandacht voor de kleine wistjedatjes – zo blijkt de nonkel van Marx de grootvader te zijn van de stichters van Philips, en privé was Marx niet meteen een aangename man. Al blijft het vreemd dat Trier drie expo’s opent over Marx met flink wat overlap. Twee expo’s eindigen zelfs met dezelfde diareeks van mensen die beïnvloed werden door Marx’ theorie – van Mao en Pol Pot tot Picasso, Frida Kahlo en Pablo Neruda.

Relevant

Blijft de vraag of Karl Marx vandaag nog relevant is. In tijden waar neoliberalisme de norm is en steeds meer mensen het moeilijk hebben, lijkt het antwoord voor de hand te liggen. Het is wellicht geen toeval dat Das Kapital sinds de bankencrisis van tien jaar geleden opnieuw meer verkocht wordt en dat iemand als Thomas Piketty, die pleit voor een vermogensbelasting, druk becommentarieerd wordt.

“Marx’ ideeën kan je in ieder geval niet één op één overzetten”, meent Rainer Auts. Hij ontwikkelde zijn ideeën tijdens de eerste industriële revolutie, terwijl we ondertussen aan de vierde revolutie zijn, die van de digitalisering. Sommige van zijn opvattingen zijn achterhaald. Maar als inspiratiebron, als filosoof met radicale kritiek, is hij nog heel relevant.”

De expo Karl Marx 1818-1883. Life. Work. Time. loopt tot 21 oktober. Karl-marx-ausstellung.de. Meer info over de andere expo’s en events op Trier.de.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234