Maandag 11/11/2019

Review

Toni Morrison worstelt met verwoeste levens

De sterkste passages uit God sta het kind bij doen denken aan vroeger werk, zoals Beloved, waarin Morrison flirtte met het magisch realisme. Beeld © rv

In haar elfde roman blijft Toni Morrison thema's als racisme en kindermisbruik trouw, maar niet de stijl waarmee ze zich als literair zwaargewicht vestigde.

Op haar 84ste schieten er maar weinig literaire prijzen over die Toni Morrison niet gewonnen heeft. De Nobelprijswinnares staat garant voor romans die ook de wereld buiten die van de literatuur de stuipen op het lijf jagen, en voor een stijl die doet vergeten dat taal grenzen kent. Haar personages probeer je als lezer bewust op een afstand te houden, omdat je ze anders nooit meer van je afgeschud krijgt: een bij voorbaat verloren zaak.

Op het eerste gezicht lijkt haar nieuwe roman de cirkel die ze in 1970 aanvatte rond te maken: haar debuut 'Het blauwste oog' choqueerde vele lezers met het verhaal van een zwart meisje dat de huid en blauwe ogen van een blanke wil en verkracht wordt door haar vader. Ook in deze nieuwe, 'God sta het kind bij', staan huidskleur en kindermishandeling centraal.

Beeld rv

Woord en muziek

De roman vertelt het verhaal van de zwarter dan zwarte Bride, die een ander leven moet verwoesten alvorens ze van haar moeder een goedkeurende lach krijgt. De psychologische mishandeling uit haar jeugd zorgt ervoor dat de volwassen Bride zich enkel nog om haar uiterlijk bekommert. Van de huidskleur die haar lichtere moeder verfoeide, heeft ze met de hulp van een stijlgoeroe een deugd gemaakt: ze draagt (en eet) enkel nog wit om haar schoonheid te accentueren en gaat helemaal op in de cosmeticawereld waarin ze werkt. Wanneer ze de fout uit haar verleden probeert recht te zetten, en de liefde van haar leven haar verlaat, lijkt alles te zullen veranderen. Of is ook nu de geschiedenis gedoemd zich te herhalen?

Brides moeder Sweetness - what's in a name - mag dan niet veel terecht hebben gebracht van het ouderschap, samenvatten kan ze het als de beste: "Wat je kinderen aandoet, is heel belangrijk. En ze vergeten het misschien nooit." Het boek wemelt van de slechte ouders, en vooral van de slechte moeders: er zijn er die hun dochter prostitueren, vermoorden en weigeren aan te raken.

Het probleem is echter dat er te veel verhaallijnen zijn en dat geen enkel verhaal de diepgang heeft gekregen die het verdient. Met onder andere 'Thuis' (2012) en 'Liefde' (2003) bewees Morrison dat ze sterke korte romans kan schrijven, maar hier heeft ze te veel levens in een strak pak willen hijsen en een roman gecreëerd die smeekt om een grotere maat. Haar spel met vertelperspectief en echo's is mooi, maar de stijl is net iets te vaak zoals de volwassen Bride: pijnlijk oppervlakkig. 'Jazz' (1992) was het schoolvoorbeeld van het huwelijk tussen stijl en thematiek dat Morrison standaard voltrekt: haar woorden zijn muziek. Als lezer probeer je daarom nog te geloven dat de stijl die ze hier hanteert - zeker in de stukken waar Bride zelf aan het woord is - bedoeld is om Brides narcisme te accentueren, of in het beste geval te ridiculiseren, maar overtuigen doet dat idee nooit helemaal.

Onverklaarbare zaken

De sterkste stukken doen denken aan vroeger werk. In 'Beloved' (1987) flirtte Morrison met succes met elementen uit het magisch realisme en werd Sethe, nog zo'n moeilijke moeder, met haar eigenhandig vermoorde dochter geconfronteerd in de vorm van een mysterieuze veelvraat.

Ook in 'God sta het kind bij' schuilen er op het eerste gezicht onverklaarbare zaken. Zo is er het raadsel van Brides dichtgegroeide oorlellen, verdwenen schaamhaar en platgelopen borsten. Wat ondoorzichtig bleef in 'Beloved', wordt hier te helder. Het lijkt haast alsof Morrison roept of we wel gezien hebben dat het uiterlijk er niet toe doet, en dat Bride spiritueel herboren wordt. Wanneer Brides boezem weer tot volle glorie komt op het moment dat de tante van haar vriendje gereanimeerd wordt, weet je niet zeker of je verondersteld wordt te lachen of te huilen.

De passages over Booker Stabern, Brides vriend, wiens oudere broer vermoord werd door een pedofiel, steken erbovenuit. De beschrijvingen van zijn twijfels en verdriet zijn op-en-top Morrison en raken waar het ertoe doet.

Morrison beschrijft de hechtheid van een gezin dat in de gezelligheid van zaterdagochtenden iedereen de ruimte biedt minstens twee vragen te beantwoorden: '1. Wat heb je geleerd dat waar is? 2. Wat voor probleem heb je?' Ons antwoord? 1. Dat God sta het kind bij niet Morrisons beste is. 2. Groot verdriet om 1.

Toni Morrison, 'God sta het kind bij', De Bezige Bij, 208 p., 18,90 euro. Vertaling: Ronald Vlek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234