Dinsdag 20/08/2019

Portret Toni Morrison

Toni Morrison (1931-2019): ‘Het geweten van intellectueel Amerika’

Auteur Toni Morrison werd wel beschouwd als Amerika’s ‘nationale romanschrijver’. Ze publiceerde elf romans, waarin de onderdrukking en emancipatie van met name zwarte Amerikaanse vrouwen een centrale rol speelde. Maandag overleed ze op 88-jarige leeftijd in een ziekenhuis in New York. De doodsoorzaak is onbekend. 

Schrijfster Toni Morrison kreeg steeds meer de rol van ‘het geweten van intellectueel Amerika’ toegemeten. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Morrison ontving gedurende haar loopbaan tal van onderscheidingen, waaronder in 1993 de Nobelprijs voor Literatuur.

Morrison werd op 18 februari 1931 als Chloe Ardelia Wofford geboren in het staalstadje Lorain, Ohio. Ze groeide op in een arbeidersmilieu en kreeg als kind van haar vader veel volksvertellingen uit de zwarte gemeenschap te horen. Deze zouden later een nadrukkelijke invloed op haar schrijverschap hebben.

Als kind was Morrison een gretige lezer; Jane Austen en Tolstoj behoorden tot haar favorieten. Op 12-jarige leeftijd werd ze gedoopt en kreeg de doopnaam Anthony (Antonius), die ze als schrijversnaam aannam. Later werd daarvan de bijnaam Toni afgeleid. Voor intimi bleef ze Chloe.

Morrison studeerde Engelse taal- en letterkunde aan Howard University en Cornell University. Na een aantal jaar Engels te hebben gedoceerd, trad ze toe tot de redactionele staf van uitgeverij Random House, waar ze tot 1983 bleef werken. Van 1958 tot 1964 was ze getrouwd met de Jamaicaanse architect Harold Morrison, wiens achternaam ze later als auteur zou blijven dragen. Ze hertrouwde nooit.

Voor andere oren

Hoewel ze naar eigen zeggen uitgesproken ‘bookish’ was, heeft Morrison zich nooit echt kunnen identificeren met de zwarte literatuur die ze in haar jeugd las. De boeken van James Baldwin, Ralph Ellison, Richard Wright en Jessie Fauset waren wat haar betreft veel te veel geschreven met een blank lezerspubliek in gedachten. “Die boeken waren niet voor mij geschreven”, zei ze enkele jaren geleden nog tegen de Volkskrant. “Ze gingen over mij, en waren geschreven door iemand als ik, maar de stem was bedoeld voor andere oren.”

Uit onvrede daarover besloot ze zelf verhalen te gaan schrijven. Verhalen waarin zwarte jonge vrouwen een hoofdrol speelden en niet ergens op de achtergrond figureerden. 

Morrison kon ze zich nooit identificeren met de personages in de zwarte literatuur: ‘Die boeken waren niet voor mij geschreven.’

In 1970 leidt dat tot de publicatie van haar debuutroman The Bluest Eye. Hierin spiegelt de hoofdpersoon zich aan het vrouwelijke schoonheidsideaal, dat op dat moment wordt belichaamd door de blondharige, blauwogige Shirley Temple. De werkelijkheid frustreert uiteraard elke poging tot identificatie en zadelt haar op met een gevoel van ontreddering, dat uiteindelijk in krankzinnigheid zal eindigen. Ook Morrisons tweede roman 1973, Sula, richt zich op de specifieke situatie van zwarte vrouwen in de Verenigde Staten.

Doorbraak

Morrisons literaire doorbraak komt met Song of Solomon (1977). In dit boek gaat een mannelijke hoofdpersoon op zoek naar zijn wortels in het diepe zuiden van de Verenigde Staten. De speurtocht levert hem een aantal ontnuchteringen en desillusies op, maar ook een nieuw en spiritueler zelfbewustzijn. In deze roman, onderscheiden met de National Book Critics Circle Award, maakt Morrison gebruik van magisch-realistische technieken, die kenmerkend voor haar oeuvre zullen blijven.

Ze komen terug in Tar Baby (1981) en Beloved (1988), dat met de Pulitzer Prize wordt bekroond en als haar meesterwerk wordt beschouwd. Centraal gegeven in Beloved is de ‘moord uit liefde’ die een gevluchte slavin pleegt op haar baby, om haar te behoeden voor de hernieuwde slavernij die op dat moment lijkt te dreigen. Later in het boek wordt de moeder door de geest van haar overleden kind achtervolgd. Mede aan de hand van dit fenomeen construeert Morrison, via de individuele herinnering en verbeelding van haar personages, een zwarte geschiedenis van de slavernij.

Ook Jazz (1992) wordt als een hoogtepunt in Morrisons oeuvre beschouwd. Opnieuw is hierin een ‘moord uit liefde’ het begin van een complexe en fragmentarische verkenning van het menselijk handelen in de context van zwart Amerika. Wederom betoont Morrison zich in dit boek een zeer begaafd styliste, bij wie heden en verleden organisch met elkaar verbonden zijn, en die de werkelijkheid presenteert via een reeks improvisaties op telkens terugkerende motieven.

Nobelprijs 

Hoeveel indruk haar romans maken, blijkt wel uit het feit dat Toni Morrison in 1993 – hoewel ze pas vijf boeken op haar naam heeft staan – wordt bekroond met de Nobelprijs. “Ik houd van boeken die mijn volle aandacht vragen”, aldus de schrijfster over haar stijl. “Het gaat mij niet alleen om het afrollen van een plot, maar om een samenspel van een openingszin die je tot lezen aanzet en aspecten als taal, nuance en verleiding – de architectuur van een boek – zodat openbaringen als het ware in lagen tot je komen. En het boek het waard is om nog eens te lezen.”

De romans Paradise (1997), Love (2003) en Home (2012) bevestigen Morrisons grote schrijverschap en blijven haar thematiek trouw. Maar het is vooral het vitale en hartverscheurende A Mercy, uit 2008, waarmee de schrijfster in de herfst van haar loopbaan opnieuw onstuimig vlamt.

Toni Morrison op de bank bij Oprah Winfrey.

Datzelfde jaar betoont Morrison zich een enthousiast aanhanger van de campagne van Barack Obama. Na diens verkiezing stelt ze nuchter: “Ik ben niet zozeer bang dat Obama ons teleurstelt, maar dat wij onszelf zullen teleurstellen. Onze verwachtingen zijn zo onrealistisch hoog.”

In de jaren na haar bekroning met de Nobelprijs kreeg Morrison steeds meer de rol van “het geweten van intellectueel Amerika” toegemeten, een status die haar heimelijk wel leek te bevallen. Tegelijkertijd raakte wie haar ontmoette vooral onder de indruk van de informele gemoedelijkheid die ze uitstraalde. Als iets haar beviel, was haar reactie een grinnikend “Boogie!”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden