Dinsdag 04/08/2020

To free of not to free Willy

Dierentuinconsulent Harry Schram vindt niet dat orka's of dolfijnen een aparte status verdienen. Harry Schram is voormalig directeur van de Europese dierentuinvereniging EAZA.

Naar aanleiding van het dodelijke incident met een orka, pleiten vele dierenrechtenorganisaties voor een verbod op het houden van zwaardwalvissen. Nonsens, volgens Harry Schram. Het ongeval had vermeden kunnen worden door de zeezoogdieren met dezelfde omzichtigheid als pakweg olifanten of landroofdieren te benaderen.

Het dodelijke ongeval met orka Tilikum en trainer Dawn Brancheau in Sea World Orlando zorgt ook in Europa voor discussie over het houden van zwaardwalvissen. Het incident komt nauwelijks twee maanden na een dodelijk ongeval, op tweede Kerstdag, met een orka in het Spaanse Loro Parque (Tenerife) - samen met Marineland in het Franse Antibes de enige Europese dierentuinen waar je de dieren vandaag nog kan zien. Ter vergelijking: in de jaren '70 en '80 waren er negen Europese dolfinaria waar een orka gehouden werd. Vandaag worden de zeezoogdieren in familiegroepen gehouden. Beide parken bouwden gigantische bassins en in Antibes werden inmiddels al drie orka's geboren en succesvol grootgebracht. De dieren op Tenerife zijn nog jong, en werden zelf bij Sea World geboren.

Jaren na Free Willy wordt ook nu weer de vraag gesteld of het verantwoord is om orka's, of dolfijnen in het algemeen, in dierentuinen te houden. Telkens opnieuw hoor je dat deze superintelligente 'Übertiere' in gevangenschap per definitie ongelukkig zouden zijn, en er een kortere levensverwachting zouden hebben dan in de 'vrije' natuur. Orka's worden nog maar sinds de jaren '60 gehouden en in het begin is er zeker vaak mee gesold. Maar vandaag weerleggen de feiten de emotionele argumenten van de tegenstanders: er is geen enkele aanwijzing dat de dieren 'ongelukkig' zouden zijn, en ze komen ook al lang niet meer uit de natuur maar zijn zelf in een bassin geboren.

Is het ethisch onverantwoord dat een privébedrijf dit soort dieren houdt? Sea World maar ook Loro Parque besteden elk jaar miljoenen aan onderzoeks- en natuurbehoudsprojecten, meer dan veel gesubsidieerde dierentuinen. Bovendien brengen ze vele mensen in contact met dieren die ambassadeur zijn van het zeemilieu. Uit onderzoek is al bij herhaling gebleken dat dierentuinbezoekers niet alleen meer dan gemiddeld milieubewust zijn, maar dat ze ook meer dan gemiddeld gemotiveerd zijn om er zelf iets aan te doen.

Geen aparte status
Orka's en dolfijnen zijn bijzondere dieren. Maar verdienen ze echt een aparte status waardoor ze niet langer in dierentuinen mogen leven? Aan de neven en nichten van Flipper wordt al langer dan de jaren '60 een hoog IQ én EQ toegeschreven, maar daarom zijn ze niet noodzakelijk intelligenter dan hun naaste verwanten de nijlpaarden of de varkens, zoals uit recent onderzoek blijkt. Veel ontdekkingen over de intelligentie van dolfijnen zijn bovendien gebaseerd op waarnemingen van een beperkte leefgroep onder bijzondere, gecontroleerde omstandigheden - om het woord gevangenschap niet te gebruiken. Bovendien: is intelligentie of de in het geval van mensapen evolutieve verwantschap met ons mensen wel de juiste basis om diersoorten 'anders' of 'beter' te gaan behandelen? Waar ligt de grens?

Conclusie: uiteraard moeten we op een ethisch verantwoorde manier omgaan met orka's en dolfijnen, maar dat moeten we ook doen met varkens en nijlpaarden. Zelfs met de kabeljauw die straks misschien op uw bord ligt. Als we dieren op een verantwoorde wijze willen houden, dan moeten we tot het uiterste rekening houden met hun biologie en hun gedrag. We moeten ook bij voorkeur werken met dieren die in gevangenschap geboren zijn, maar dan niet omdat het leven in de 'vrije' natuur per definitie ideaal zou zijn: er sterven elk jaar meer orka's in achtergebleven visnetten of door vervuiling van olie, chemicaliën en zware metalen, dan er ooit in de hele wereld in dierenparken gehouden werden. Neen, het vangen van orka's is duur, risico- en stressvol voor de dieren, en heeft ook een gigantische ecologische voetafdruk.

Als we hun welzijn maximaal kunnen garanderen, en als ze door de educatieve omkadering bovendien op een respectvolle manier bijdragen aan een groter begrip voor de natuur, dan zie ik geen redenen om orka's op een andere manier te behandelen dan andere dieren. Maar: dat betekent ook dat we net zoals bij andere soorten geen onverantwoorde risico's mogen nemen. Een orka is en blijft een roofdier dat 5,5 ton zwaar kan worden.

Wilde dieren blijven onvoorspelbaar. Het komt erop aan om de risico's goed in te schatten en te kiezen voor een veilige aanpak. We vinden het al eeuwen normaal dat dierentuinmedewerkers nooit bij tijgers of leeuwen in dezelfde ruimte komen. Een orka is een nog veel groter roofdier, niet zozeer gevaarlijk omdat het een roofdier is, maar wel omdat hij groot en gespierd is, en zich perfect thuis voelt onder water zonder te beseffen dat zijn menselijke speelkameraad daar veel kwetsbaarder is.

Misschien is de vergelijking met een ander zoogdier nog wel het meest voor de hand liggend: in Europa worden in een kleine tweehonderd dierentuinen olifanten gehouden, en steeds vaker doet men dat 'hands off' of onder 'protected contact': de verzorgers komen niet meer in rechtstreeks contact met de dieren. Die werkwijze dringt zich ook op omdat men de olifanten niet langer als een soort circusdieren wil africhten: men laat ze zoveel mogelijk hun eigen sociale leven leiden. Veel veiliger, en dat moet ook, want met enkele dodelijke slachtoffers en nog een aantal gewonden per jaar was olifantenverzorger tot voor kort het meest riskante beroep in de dierentuinwereld. Nu de 'killer whale' op enkele maanden tijd dat statistische record lijkt te verbreken, moet er dringend nagedacht worden over de manier van verzorgen, trainen en presenteren. De kans dat er iets gebeurt blijft heel klein, maar de gevolgen áls er iets gebeurt zijn onverantwoord hoog: meezwemmen en -duiken in het bassin van orka's mag dus niet langer als verstandig worden beschouwd.

De dierentuinwereld heeft er alles bij te winnen om de juiste conclusies te trekken uit Orlando of Tenerife. Ook al zullen de bezoekers, de trainers en wellicht vooral ook de dieren zelf dat rechtstreekse contact echt missen. Maar de mens is wellicht niet enige soort die een beetje tegen zichzelf beschermd moet worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234