Woensdag 07/12/2022

InterviewJanina Ramirez

‘Tien jaar geleden had ik dit boek niet kunnen maken’: historica geeft vrouwen hun plaats terug in de geschiedenis

Janina Ramirez: 'Iedereen die ik het omslag van mijn boek laat zien, zegt: ja, het is een vagina. daarom mag die afbeelding in de VS niet op het omslag. Krankzinnig toch? Beeld Fran Monks
Janina Ramirez: 'Iedereen die ik het omslag van mijn boek laat zien, zegt: ja, het is een vagina. daarom mag die afbeelding in de VS niet op het omslag. Krankzinnig toch?Beeld Fran Monks

Krachtige, invloedrijke vrouwen zijn structureel uit de geschiedenis geëlimineerd. Met haar bestseller Femina plaatst de Britse cultuurhistoricus Janina Ramirez (42) ze terug. ‘Zelfs pausen lieten zich door hen inspireren.’ Een voorbeeld voor het heden, hoopt ze.

Maartje Bakker

Ook voor Janina Ramirez is het zomer, en daarom is ze onderweg in een camperbusje, dwars door het noorden van Groot-Brittannië. Dit is land dat ooit werd veroverd door de Vikingen: een volk dat heus niet alleen bestond uit woeste, baardige en ongeciviliseerde mannen, maar ook uit vrouwen die soms opmerkelijk veel macht en aanzien hadden, die met een soort schaakspel konden worden begraven als verwijzing naar hun uitzonderlijke militair-strategisch inzicht, en die bijvoorbeeld het merendeel van de handel voor hun rekening namen.

Straks zal Ramirez, die cultuurhistoricus, onderzoeker aan de Universiteit van Oxford en documentairemaker is, verder reizen naar het eiland Skye en misschien zelfs naar Lewis, door barre stenige landschappen. Zo volgt ze het spoor van Unn de Diepzinnige, een vrouw die met haar bemanning ooit als een van de eersten IJsland koloniseerde – en tevens een van de vrouwen die Ramirez beschrijft in haar nieuwe boek, Femina.

‘Een nieuwe geschiedenis van de middeleeuwen, door de vrouwen die daaruit zijn geschrapt’, luidt de ondertitel van het boek. In het Verenigd Koninkrijk is het een groot succes: al weken staat het in The Sunday Times Bestsellers List. Ook de recensies zijn enthousiast. Niet zozeer vanwege Ramirez’ wat houterige schrijfstijl, wel vanwege de verrassende versie van de geschiedenis die ze haar lezers voorzet.

De titel van het boek verwijst naar de aanduiding die Ramirez dikwijls tegenkwam wanneer ze door catalogi van middeleeuwse boeken bladerde. Het verwees naar teksten die door een vrouw waren geschreven, en die dus minder de moeite van het bewaren waard werden geacht. Net als geschriften over ‘hekserij’ of ‘ketterij’ verdwenen ze uit de bibliotheken. Nu tracht Ramirez de krachtige vrouwen uit de middeleeuwen opnieuw tot leven te wekken, in een reis die kriskras door Europa voert.

Waarom vond u het noodzakelijk de geschiedenis van de middeleeuwen te herschrijven?

“Ik ben me de laatste vijf tot tien jaar steeds meer zorgen gaan maken over mensen die lang uitgesloten zijn en nu proberen hun stem te laten horen. Er zijn zulke belangrijke bewegingen geweest: #MeToo, #BlackLivesMatter, Trans Rights. Mijn gevoel was: ik kan me niet afzijdig houden. Dus wilde ik laten zien hoe we op een andere manier over geschiedenis kunnen schrijven.

“Tien jaar geleden had ik dit boek niet kunnen maken. Ik had er niet het podium voor gekregen, maar ik had ook het gereedschap niet gehad, de wetenschap en technologie. Archeologen doen voortdurend nieuwe vondsten en die kunnen we nu nauwkeuriger onderzoeken dan ooit. We kunnen niet alleen naar gespen, kralen of juwelen kijken, maar ook naar de botten, en zien of die botten van vrouwen zijn. We kunnen DNA-analyses doen. En we hebben via internet toegang tot veel archieven. Door dat alles krijgen we nu een kans om recht te zetten wat fout is gegaan.

“Het gaat allemaal zo snel! Nog maar twee jaar geleden, bijvoorbeeld, werd er een artikel gepubliceerd over de raciale diversiteit van Londen in de 14de eeuw. Uit DNA-analyse bleek dat het middeleeuwse Londen etnisch haast net zo divers was als het nu is. Ik dacht: als ik voorheen mijn ogen had gesloten en dacht aan het middeleeuwse Londen, dan zou ik me niet een stad hebben ingebeeld vol mensen van verschillende kleuren. Zelfs mijn eigen denkbeelden zijn veranderd door het schrijven van dit boek.”

De manier waarop we de middeleeuwen zien, betoogt Ramirez, is sterk gekleurd door de eeuwen die erna kwamen. Uit Femina: ‘Toen er soldaten nodig waren, bereid om te sterven voor koning en vaderland, gaf de historicus hun helden en krijgers. Toen de samenleving de voorkeur gaf aan mannelijke dominantie en vrouwelijke onderdanigheid, zorgde de historicus voor een op mannen georiënteerde geschiedenis.’

Is er werkelijk sprake van een kwaadaardig plan om vrouwen uit de geschiedenis te schrappen?

“Toen ik dit boek begon te schrijven, dacht ik van wel. Maar naarmate mijn onderzoek vorderde, zag ik: er is ook heel wat per ongeluk verloren gegaan.

“Toch is er soms ook echt sprake van herschrijving van de geschiedenis met een propagandistisch doel. Neem bijvoorbeeld Aethelfled, een 10de-eeuwse Engelse koningin. Haar broer en opvolger probeerde de annalen te veranderen door haar naam uit documenten te verwijderen. Toch was ze door haar diplomatieke vaardigheden heel belangrijk voor de vorming van het huidige Groot-Brittannië.”

Het boek begint met Emily Wilding Davison, een vrouw uit de 20ste eeuw die voor het vrouwenkiesrecht strijdt, en inspiratie vindt bij de vrouwen uit de middeleeuwen. Volgens haar was de middeleeuwse wereld rijk in diversiteit, met mannen en vrouwen als gelijken. Waren de middeleeuwen echt een vrouwvriendelijke tijd?

“Ja, dat denk ik wel. Er was geen gelijkheid, maar vrouwvriendelijk was het wel. We denken misschien dat middeleeuwse vrouwen leefden ten tijde van heksenvervolgingen, maar dat is iets van later, van de 16de en 17de eeuw. In de middeleeuwen zijn er juist mystieke, seculiere vrouwen, zoals de in mijn boek vermelde Margery Kempe, die een groep mannen en vrouwen om hen heen hadden die zeiden: ze zijn onafhankelijk, ze zijn anders, ze zijn interessant.”

U beschrijft ook hoe het christendom aanvankelijk gunstig uitpakt voor vrouwen.

“Als je kijkt naar Germaanse religies, dan draait het om een mannelijke elite van strijders. De Romeinen kennen een godenwereld waar de mannelijke goden de vrouwelijke domineren. Maar in de christelijke kerk telt ieder individu. En er zijn personages zoals Maria: zij is haast machtiger dan Jezus, omdat ze de moeder van God is.

Ramirez over de uitzonderlijke middeleeuwse non Hildegard von Bingen: ‘Ze creëerde iets heel nieuws, onafhankelijk en radicaal.’ Beeld IMAGEGLOBE
Ramirez over de uitzonderlijke middeleeuwse non Hildegard von Bingen: ‘Ze creëerde iets heel nieuws, onafhankelijk en radicaal.’Beeld IMAGEGLOBE

“Het christendom begint als een cult, als een religie aan de rafelranden. Christenen dagen de staatsgodsdienst uit. De staat dus, die vrouwen uitsluit en in een onderdanige positie houdt, zonder stemrecht, zonder macht, zowel in Rome als in het Noord-Engeland van de 7de eeuw. Waarom zou je dan niet kiezen voor dat onafhankelijke, alternatieve pad?

“Ook het kloosterleven biedt vrouwen kansen. Ineens konden ze zich afkeren van de opvoeding van de kinderen, van de huiselijke sfeer, en zichzelf onderdompelen in cultuur, in intellectuele uitdagingen, in gebed, in een omgeving van vrouwen die elkaar aanmoedigen. Ze hoefden alleen hun erfenis maar af te staan, en dan maakten ze deel uit van een internationale organisatie, waarin ze leiding konden geven en invloed konden hebben in de hele westerse wereld.”

In 2017 werd het DNA geanalyseerd uit de tand van een Vikingstrijder die was begraven met een bijl, een zwaard en speren. Het bleek een vrouw.

“Dat was echt een grootse gebeurtenis. Het nieuws ging viraal op een manier die ik bij een ontdekking uit de middeleeuwen nog nooit had gezien. Veel mensen zeiden: nee, nee, dit kan niet, vrouwen kunnen veel, maar ze kunnen niet vechten zoals mannen.

“Ik dacht: kijk aan, dit is het laatste taboe. De fysieke kracht van vrouwen. Terwijl: als je kijkt naar oorlogsgebieden, naar wat vrouwen moeten doen als de omstandigheden hen ertoe dwingen, dan kunnen ze net zo vechten als mannen. Dat gold ook voor de Vikingen, die leefden onder extreme omstandigheden, in de Scandinavische kou. Als je een dorp hebt met tien inwoners, dan telt iedereen, dan moet iedereen meedoen.

“En toch bleek dit in de 21ste eeuw een taboe. Zozeer zelfs dat de wetenschappers zich moesten schuilhouden, vanwege de bedreigingen en de kritiek die ze kregen.”

Een van de uitzonderingen in het boek is Hildegard von Bingen, een geestelijke uit de 12de eeuw: zij is nooit in de vergetelheid geraakt. Hoe kan dat?

“In haar tijd werd ze al bewonderd, door pausen, bisschoppen, door keizer Frederik Barbarossa. En in de acht eeuwen erna zijn er altijd bewonderaars gebleven. Doordat ze zo briljant was, denk ik. Ze heeft ontzettend veel geschreven, en ze sprong heel gemakkelijk van het ene naar het andere genre. Profetische teksten, poëzie, natuurhistorie, astrologie, brieven – en steeds wist ze een andere, passende toon aan te slaan. Als schrijver kan ik daar jaloers op zijn.”

Op het omslag van Femina staat een voorstelling van een van de visioenen van Hildegard: het universum in de vorm van een ei.

“Deze afbeelding moest het zijn, vanaf het begin. De illustraties in de werken van Hildegard zijn nergens mee te vergelijken. Waarschijnlijk had ze migraine: het zilver en goud in de afbeeldingen doet denken aan de aura die mensen kunnen zien tijdens een migraine-aanval.

“Hildegard was een non, maar ze schreef niet iets puur theologisch, ze beperkte zich niet tot de standaardversies van hoe de hemel of de hel eruitziet. Ze creëerde iets heel nieuws, onafhankelijk en radicaal.

“Ik denk ook dat ze deze afbeelding opzettelijk heeft laten lijken op de geslachtsdelen van een vrouw. Iedereen die ik het laat zien zegt: ja, het is een vagina. Mijn uitgever zag het, en de uitgever in de VS ook, en daarom mag het daar niet op het omslag.”

Iets wat in de 12de eeuw acceptabel was, is dat nu niet meer?

“Ja, het is te controversieel. In 2022. Krankzinnig toch?”

Hildegard beschrijft ook een brouwsel waarmee een arts een abortus kan opwekken. Nog zoiets dat tegenwoordig controversieel is.

“Het laat zien dat we het christendom van nu niet op het christendom van vroeger kunnen projecteren. Destijds lazen pausen en bisschoppen en allerlei geestelijken Hildegards teksten, en die hadden er geen probleem mee.”

‘Het opnieuw presenteren van het verleden kan het heden beïnvloeden’, schrijft u. Hoe hoopt u dat dit boek het heden beïnvloedt?

“Er bestaat een geweldig citaat, namelijk dat geschiedenis is voor nationalisten wat een opiumteler is voor een heroïneverslaafde. Wij historici zijn de drijvende kracht achter de machthebbers, we geven hun het bewijs, de data. En dus is het mijn verantwoordelijkheid bewijzen aan te voeren die weerspiegelen hoe ik het heden en de toekomst wil zien, namelijk: inclusief en divers.

“Vaak heb ik het gevoel dat we ideologisch aan een pendule hangen die de ene kant en de andere kant op kan zwaaien. Ik wil uiteraard graag dat we in de richting van inclusie en progressiviteit en diversiteit gaan. Hopelijk geeft mijn boek het debat een duwtje in de goede richting.”

De middeleeuwen zijn vast niet de enige tijd waarin interessante vrouwen leefden. Welke andere perioden schreeuwen om herontdekking?

“Wat mij betreft is dit boek een soort mal die je op alle tijden kunt leggen. Ook bijvoorbeeld op het Nederland uit de Gouden Eeuw. Ik zeg: neem de handschoen op, ga naar het plaatselijke museum, naar de kerk, naar de dichtstbijzijnde archeologische opgraving, en kijk er op je eigen manier naar. Naar wie ben je op zoek? In wie ben je geïnteresseerd? Je oudtante, die ooit in jouw huis woonde? Iemand die je ooit tegenkwam in een voetnoot van een boek? We kunnen allemaal helpen bij het tot leven wekken van het verleden, want het verleden is even rijk als onze wereld van vandaag.”

Janina Ramirez, ‘Femina’, Prometheus, 432 p., 35 euro. Vertaling Mario Molegraaf. Beeld RV
Janina Ramirez, ‘Femina’, Prometheus, 432 p., 35 euro. Vertaling Mario Molegraaf.Beeld RV

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234