Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondMedia

‘The Sandman’ verdient uw tijd, zowel het eerste seizoen van een hopelijk lange tv-serie, als de onovertroffen stripreeks

The Sandman, episode 103. Beeld COURTESY OF NETFLIX
The Sandman, episode 103.Beeld COURTESY OF NETFLIX

The Sandman is een fenomeen: een cultstrip sinds 1989 en na decennia in ‘development hell’ nu ook een hit op het kleine scherm. Sinds de lanceringsdatum op 5 augustus staat de reeks wereldwijd aan de top van de hitlijsten van Netflix. Waar komt het succes van de ongrijpbare reeks vandaan? En moeten we misschien toch eerst de strips lezen?

Maarten Van Meer

“Kijk naar serie en laat dit eerste seizoen een smaakmaker zijn voor de strips.” Volgens theatermaker Alexander Devriendt is het niet nodig om eerst de strips van The Sandman te lezen. Devriendt zit met zijn gezelschap Ontroerend Goed in Edinburgh om een nieuwe voorstelling te presenteren op het Fringe Festival, maar maakt met plezier tijd vrij: “Wat een genot om over The Sandman te babbelen. Dank u!”

The Sandman is dan ook niet een zoveelste superheldenreeks of aangenaam te bingen brok ‘dark fantasy’: het is een epische ode aan verhalen en fantasie. Schrijver Neil Gaiman gebruikte de reeks voor genre-experimenten, existentiële vraagstukken en nauwelijks verborgen filosofische bespiegelingen over hoe mensen, verhalen en de wereld elkaar voortdurend veranderen. Het is ook een lappendeken van tientallen verhalen in diverse genres, met daar doorheen de vele zoektochten van hoofdpersonage Dream. Dream – of Morpheus – is niet gewoon een godheid maar een concept dat de dromen en nachtmerries van al wat is beheert. Zo is hij ook de meester-verhalenverteller die inspiratie biedt aan al wat leeft en creëert.

Seppe Toremans schreef de voorbije jaren comedy en fictie bij Shelter en is al lang een grote Sandman-fan: “Het belangrijkste dat ik eruit gehaald heb, is het belang van verhalen. Op een gegeven moment gaat het over een groep mensen in een pub die verhalen aan elkaar vertelt. In een van die verhalen is er een personage dat een verhaal vertelt aan een ander personage. Een verhaal in een verhaal in een verhaal: dat is me altijd bijgebleven en maakt dat ik doe wat ik doe en dat ik nog meer gefascineerd ben geraakt door verhalen en hoe ze een impact hebben op ons leven.”

Traag en onsamenhangend

De reeks start vanuit een ambitieus opzet, waarbij – net zoals in dromen – het overkoepelende verhaal zich wat verstopt in de diverse sferen, genres en verhaalfragmenten. Dat blijkt al in het eerste seizoen. In de loop van de verschillende afleveringen stoppen we onder andere in Londen voor een toefje horror, gaan naar de hel voor een conceptueel gevecht met Lucifer, passeren we bij een diner dat uit het gruwelijkste van Stephen King geplukt lijkt en zappen we tussen een gezellig gesprek in de middeleeuwen met zusterlief Dood naar een bizarre bijeenkomst in Florida.

Begrijpelijk dat hier en daar een criticus het geheel te traag, te onsamenhangend en niet bingebaar genoeg vindt. Maar wie tijd neemt om te verdwalen, vindt in The Sandman verhalen die laten degusteren als een rijke collectie single malts: in kleine slokjes die het gehele smaakpalet mogen verrassen.

Seppe Toremans keek met een bang hartje naar de eerste afleveringen, maar zag dat het verhaal bij Netflix sneller richting krijgt dan in de comics: “Eigenlijk dacht ik als grote fan van de strips ‘blijf eraf’, maar dat is natuurlijk wat egoïstisch, want het is mooi om te zien hoe de serie toch andere dingen doet met dat best complexe verhaal. Het valt me op dat heel wat elementen die pas later belangrijk worden, al in de eerste afleveringen aan bod komen. In die eerste strips was in ieder geval veel minder duidelijk waar Gaiman naartoe wilde. De basis is fantasy, maar het verhaal gaat van Shakespeare naar 1001 nacht en terug.”

The Sandman. Beeld Netflix
The Sandman.Beeld Netflix

Shakespeare? Jazeker. ’s Werelds bekendste theaterauteur zou volgens Gaiman Midzomernachtsdroom en De storm geschreven hebben als deel van een overeenkomst met Morpheus, een constructie die uitgebreid aan bod komt in The Sandman. Beide stukken van Shakespeare worden ook virtuoos bewerkt in de strips, wat betekent dat we in de komende seizoenen van de reeks twee shakespeareaanse afleveringen mogen verwachten. Mét vijfvoetige jamben. Shakespeare-kenners zullen smullen van de verwijzingen en slimmigheden in Gaimans bewerking, maar zelfs wie de stukken nooit las of de planken zag, kan er perfect van genieten.

Openbaring

Het blijft niet beperkt tot Shakespeare. The Sandman staat bol van de verwijzingen naar verhalen en (semi)mythische figuren allerhande en het verhaal is zo meerlagig dat je tijdens het lezen regelmatig terugbladert naar een vorig deel. Dat is precies wat de 17-jarige Devriendt toen hij de strip voor het eerst las omverblies: “Het was een openbaring. De betere strip bestond in Europa ook wel, maar daar zat dan behoorlijk wat intellectualisme in waar ik me altijd tegen heb verzet. Die toegankelijke vermenging van het mythische, Bijbelse met wat ook nu nog heel hedendaagse problematieken zijn, dat werd voor mij zo’n beetje mijn ankerpunt. Je hoeft ook niet elke verwijzing te snappen om ervan te genieten, want die eerste laag zit zo goed bij The Sandman.

“Dat proberen we bij Ontroerend Goed ook altijd: het moet werken, ook al ken je nog niet veel van theater. Maar als je het wel kent, gaan er extra lagen open. Het heeft ons geïnspireerd om ook de grenzen van ons eigen medium te verleggen, ook al waren we geen van allen theaterstudenten.”

Veel thema’s, honderden personages, waaronder goden en ander moeilijk te vatten mythische wezens: geen wonder dat The Sandman lang onverfilmbaar is geacht. Gaiman weigerde bovendien verfilmingen zolang zijn stripreeks niet afgerond was. En toen de reeks uiteindelijk af was, bleek al snel dat het verhaal nauwelijks in een film te vatten valt, zonder afbreuk te doen aan de meerlagigheid en subtiliteiten van verhaal en personage.

“Het is wel een beetje waanzin dat deze productie gemaakt wordt”, zegt Toremans, “Iemand heeft een enorm risico genomen om dit verhaal te vertellen. Nu tv-series meer mogen kosten en de CGI- en greenscreentechnologie beter en goedkoper is geworden, kán het eindelijk ook.”

Verhalen en verwijzingen alom, maar er is ook een rode draad: de zoektocht van Dream die na een decennialange gevangenschap verscheurd wordt tussen zijn plichtsbesef en de zinloosheid van zijn taken en bestaan. Hij wil zijn taken neerleggen, maar kan dat wel? Wat betekent het voor de wereld als er geen verhalen, dromen en nachtmerries meer zijn? Deze verhaallijn wordt subtiel in gang getrapt in de vijfde aflevering ‘The sound of her wings’. Meteen ook het moment waarop de strip zijn unieke stem vond, volgens Devriendt: “Gaiman laat Dream en zijn zus Death met elkaar praten: broer stelt zich aan en zus zet hem op zijn plaats. De repercussies van dat gesprek zijn enorm, maar toch werkt het ook gewoon als een gesprek tussen broer en zus. Die dualiteit is de grote sterkte van de reeks: een groots concept dat best slim is, maar tegelijkertijd heel werelds en klein verteld wordt.” Die aflevering is ook de eerste keer dat de antipathieke, wat autoritaire Dream ontdooit en iets van compassie voor andere wezens begint te tonen. Het is de start van een lange zoektocht en transformatie.

Woke

U las dat goed: Death, de zus van Dream. Hij heeft nog familieleden: Destiny, Despair, Desire, Delirium en de in sabbatical zijnde Destruction. Een familie van zeven Endless. Death is een serieuze en tegelijk alles relativerende goth die als enige Dream op zijn plaats kan zetten. Desire is een androgyne verpersoonlijking van alles wat we willen maar nog niet hebben. Haar tweelingzus Despair zorgt er dan weer voor dat er ook altijd dingen zijn die we helaas nooit gekregen hebben.

Zo neergeschreven, lijkt het potsierlijke fantasynonsens, maar Gaiman vermijdt die valkuil door er ook menselijke personages van te maken. Dat doet hij wel meer, maar hij komt er in zijn romans – bijvoorbeeld in American Gods – minder goed mee weg omdat hij zoals zovele fantasyschrijvers beter is in ideeën, personages, dialogen en concepten dan in proza. Om die reden werkt de serie op Netflix net zo goed als de strips, maar klinken de hoorspelen die Amazon ervan maakt al snel potsierlijk: wat je kunt laten zien, hoef je niet te omschrijven.

Op sociale media kunt u helaas ook niet om de obligate woke-controverse heen. Het androgyne personage Desire wordt door een non-binaire acteur gespeeld en krijgt meervoudige voornaamwoorden. Dat is niet om op de tijdgeest mee te liften: ook in de comics was dat al zo. Meer dan één personage is genderfluide en Gaiman introduceerde volop lgbtq+-personages in zijn verhalen.

In een volgend seizoen zal één krachtig beeld allicht een flinke Twitter-storm veroorzaken: na de begrafenis van haar trans vriend, vervangt een personage met haar lipstick de deadname door haar nieuwe naam. Qua etnische diversiteit is wel ingegrepen: hoe inclusief de comic ook was, dertig jaar later valt toch op hoe wit de cast was. Twee belangrijke personages kregen in de tv-serie alvast een donkere huid. Maar laat controverse noch complexiteit u afschrikken. The Sandman verdient uw tijd, zowel het eerste seizoen van een hopelijk lange tv-serie, als de onovertroffen stripreeks. Want: we are such stuff as dreams are made on.

The Sandman, seizoen 1 is te bekijken op Netflix.
De stripreeks is verschenen bij DC Comics (in het Engels).

Neil Gaiman en The Sandman

Neil Gaiman schreef The Sandman tussen 1991 en 1996 voor DC Comics met diverse tekenaars. Elk verhaal heeft zo een eigen sfeer en hoofdpersonage Dream zijn uiterlijk verandert ook mee. Gaiman kreeg hiervoor ongeziene artistieke vrijheid, die uiteindelijk zelfs leidde tot een aparte uitgeverij (het intussen weer opgedoekte Vertigo Comics) waar ook andere horror- en fantasycomics en diverse afgeleide titels van The Sandman onderdak vonden. Hier verschenen ook andere cultstrips als Swamp Thing, The Invisibles, Preacher, Lucifer, Transmetropolitan, Sweet Tooth en Y: The Last Man. Na The Sandman ging Gaiman zich vooral toeleggen op romans en kinderboeken. Na jaren van mislukte scripts en initiatieven, werd hij in 2019 medeshowrunner voor een serie bij Netflix. Op 5 augustus werd het eerste seizoen op Netflix geplaatst, waarmee de verhalen van ongeveer een vijfde van de stripreeks verteld worden. Er is nog geen tweede seizoen aangekondigd.

The Sandman op de planken

Een van de verhaallijnen van The Sandman heet ‘A Game of You’. Het is geen toeval dat Ontroerend Goed in 2010 een stuk met dezelfde naam maakte, want medeoprichters Joeri Smet, David Bauwens en Alexander Devriendt delen al jaren een grote liefde voor de stripreeks. Devriendt: “Joeri wilde dat verhaal echt als theaterstuk brengen. We hebben dan heel hard geprobeerd om die rechten te krijgen, maar dat zat helemaal vast. Dat was onmogelijk. Zelfs bij DC Comics zelf, mocht geen enkele andere auteur in afgeleide strips het personage Dream gebruiken. En wij waren intussen ook al te internationaal bezig om wat dat betreft een risico te nemen. De kans was te groot dat Gaiman het op een of andere manier toch zou opmerken. Alleen was het stuk wel al gepland. We hebben dan maar de titel behouden en daar een heel ander stuk van gemaakt, dat helemaal niets met The Sandman te maken heeft. Ik vind trouwens dat ons stuk misschien wel beter bij de titel past dan de strip (lacht). Ik was daar toen wel ambetant van, want had er zin in. Het was met Joeri en ook wel spannend om eens iets met fictie te doen, maar er is uiteindelijk een mooie productie uitgekomen. En intussen hebben we ook besloten dat fictie niet onze sterkte is.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234