Vrijdag 26/04/2019

Filosofie

Sterven voor je ideeën: heldendaad of symptoom van krankzinnigheid?

Jezus is volgens Bradatan het prototype van de christelijke martelaar. Beeld kos

Filosofen die hun leven geven voor hun ideeën wekken onze bewondering op omdat ze doen waar wij alleen maar van durven te dromen, zegt hoogleraar wijsbegeerte Costica Bradatan. Maar wat met de zelfmoordterrorist, die evengoed sterft voor zijn ideeën? Is hij ook een morele held?

"De dood is inderdaad geen flashy onderwerp", zegt de Roemeense filosoof Costica Bradatan, die verbonden is aan de Texas Tech University in de VS en de University of Queensland in Australië. "We kijken liever de andere kant op, ervan uit gaand dat ze ons wel zal overslaan als we niet aan ze denken. Het is een symptoom van de luxueuze en bevoorrechte omstandigheden waarin we leven. Een eeuw of twee geleden stierf je soms op je dertigste of veertigste. Nu niet meer. Bovendien zien we de dood veel minder. Mensen sterven niet langer in familiekring, maar in een ziekenhuis of bejaardentehuis.

"We zouden er nochtans goed aan doen wel aan de dood te denken. Want ooit gaan we er allemaal aan, en dan kun je maar beter voorbereid zijn. Voor Plato, Cicero en Montaigne was de dood een belangrijk onderwerp. Voor Albert Camus was de zelfmoordvraag de belangrijkste filosofische kwestie. Die ideeën zijn verdwenen uit de hedendaagse filosofie. Ik ga tegen die trend in, misschien wel omdat ik uit Oost-Europa kom, waar de dood altijd al een belangrijke rol heeft gespeeld in het leven."

Bradatan is de auteur van Sterven voor een idee, een zoektocht naar figuren uit de geschiedenis van de filosofie die uit vrije wil kozen voor de dood, eerder dan hun ideeën af te zweren. Het schoolvoorbeeld is natuurlijk Socrates. Hij werd ervan beschuldigd subversieve ideeën onder de jeugd te verspreiden, maar liever dan te vluchten dronk hij de gifbeker. Een ander voorbeeld is Thomas More, de auteur van Utopia, een goede vriend van vrijdenker Erasmus maar ook een fervent katholiek denker, die dus niet bereid was het gezag van Hendrik VIII boven dat van Rome te plaatsen. Hij kreeg de keuze tussen zich bekeren of de dood, en koos voor het laatste.

"De mensen die ik opvoer zijn zeldzame gevallen, en precies daarom moeten we aandacht aan hen besteden", legt Bradatan uit. "Omdat ze tonen wat het betekent om mens te zijn. Ze zijn op een keerpunt in hun leven terechtgekomen, een breekpunt ook, en wanneer de breuk zich openbaart, komt de essentie tevoorschijn. Ze fascineren ons omdat ze datgene doen waar wij niet in slagen. Ze zijn een soort heiligen, in de oorspronkelijke betekenis van het woord: zij die los staan van de wereld. We hebben het gevoel dat ze het voor ons doen, dat wij hen een mandaat hebben gegeven en aan de zijlijn blijven staan als toeschouwers. Ze tonen ons iets hogers en we zijn hen daar dankbaar voor."

Beeld kos

Is het goed om voor je ideeën te sterven?
Costica Bradatan: "Dat weet ik in feite niet. Wat ik wel weet, is dat het gebeurt, zij het niet zo vaak. Wat ik fascinerend vind, is hoe het intellectuele landschap erdoor verandert. Denk bijvoorbeeld aan de dood van Socrates. Dat was veel meer dan een persoonlijke tragedie. Het had gevolgen op politiek en cultureel vlak die tot op de dag van vandaag doorwerken. In zekere zin luidde zijn dood het begin van de westerse filosofie in. Zelfs een rationele discipline als de filosofie heeft blijkbaar een irrationeel en bloederig scheppingsverhaal nodig."

Stel dat Socrates niet veroordeeld was en de gifbeker niet gedronken had, was er dan sprake geweest van de westerse filosofie?
"De westerse filosofie had er ongetwijfeld anders uit gezien. Dat de oorsprong van deze discipline in een - trouwens volstrekt legale - moord lag, heeft haar getekend. Wellicht zou ze anders een gebrek aan dynamiek vertoond hebben. De tragische dimensie zou ontbroken hebben, en het idee dat je als filosoof niet zomaar om het even wat zegt.

"De filosofie kon een discipline zoals alle andere geworden zijn, onpersoonlijk en vrijblijvend, maar door Socrates' dood kreeg zij een persoonlijk aspect mee. En dat maakt filosofie verschillend van de andere humane wetenschappen. Een literatuurwetenschapper zie je bijvoorbeeld niet meteen sterven voor zijn ideeën."

Hebben we niet de biologische plicht om te leven?
"Ik denk dat dat een cultureel gegeven is. Voor mij gaat het erom dat het soms slechter is om te blijven leven dan om te sterven. Als je je waardigheid moet opgeven om in leven te blijven, kun je maar beter sterven, denk ik. Dat is wat ook Socrates zegt: als je me vraagt je kleingeestige wensen te bevredigen en mijn eer op te geven, dan kies ik voor mijn eer, en voor de dood. Want een dood ten dienste van een goede zaak geeft waarde aan het leven. Het wordt er een beter leven door."

Zoals Neil Young zong: 'It's better to burn out than to fade away'?
"Inderdaad, een kort, bevredigend leven is te verkiezen boven een lang leven vol compromissen. Het komt erop aan te beseffen dat er grenzen zijn in het leven die je niet kunt overschrijden. Stel je voor dat Socrates de gifbeker niet had gedronken en ingegaan was op de suggestie van een paar van zijn vrienden om de benen te nemen naar het buitenland, dan had niemand de man toch nog serieus genomen?"

Misschien had hij daarna wel een filosofische theorie ontwikkeld om zijn vluchtgedrag te rechtvaardigen?
"En misschien waren wij die dan allang vergeten. Een filosoof, zoals wij die kennen aan de universiteit, heeft veel ideeën, soms te veel zelfs. Maar hoeveel van die ideeën zullen de tand des tijds doorstaan? Over vijftig jaar zullen hun tientallen boeken vergeten zijn. Slechts hier en daar blijft iets bestaan. Kijk naar Erasmus. Had je hem en zijn tijdgenoten verteld dat vijf eeuwen later alleen zijn Lof der zotheid nog gelezen zou worden, dan hadden ze je wellicht vierkant in je gezicht uitgelachen. Dat boek was maar een grappig tussendoortje, niet bedoeld voor het nageslacht."

Stierven Socrates en Thomas More niet eerder door hun stugge karakter dan voor hun ideeën?
"Ik denk dat het een beetje beide was. Hun koppigheid is terug te vinden in hun filosofie en hun filosofie steunde op haar beurt hun koppigheid. Sterven voor een idee is immers niet makkelijk. Een politieke dissident krijgt meestal de keuze tussen sterven of zwijgen.

"Ik heb vrienden die onder het Ceaucescu-regime vervolgd werden. Ook zij waren koppige mensen die niet anders konden dan in opstand komen. Je zou die koppigheid de fysieke verschijning van hun ideeën kunnen noemen, ideeën die anders alleen maar als schimmen of dromen zouden rondfladderen. Hun koppigheid maakt dat ze fysiek worden."

Leven en werk van een filosoof gaan dus hand in hand. Bepalen het leven en de psychologie van een filosoof welke filosofie hij zal aanhangen?
"Ongetwijfeld. De grote meerderheid haalt zijn ideeën bij andere filosofen. Zij zijn in feite niet zo interessant. Oorspronkelijke denkers putten hun ideeën ergens anders uit, zoals Nietzsche. Zijn persoonlijke strijd tegen de wereld en tegen zichzelf heeft ertoe geleid dat hij een heldenfilosofie is gaan ontwikkelen. Aan zijn filosofie zie je dat hij een hard, maar ook een interessant leven heeft geleid, en dat is uitzonderlijk. De meeste filosofen leiden een onopvallend, saai leven, studerend in hun ivoren toren boven de universiteit. Het zijn meestal vervelende mensen. Het hoeft dus niet te verbazen dat logica en taalfilosofie zoveel succes hebben (lacht). Kom eens buiten, zeg ik dan, en begin een revolutie of zo."

Zoals Karl Marx?
"Die leidde inderdaad een opwindend leven. Alleen jammer dat hij het nodig vond om het leven van honderden miljoenen anderen daarna ook nog eens opwindend te maken. In Roemenië is de opwinding nog niet helemaal weggeëbd."

Wat is het verschil tussen sterven voor je ideeën en sterven voor je geloof?
"Ik maak een onderscheid tussen religieus martelaarschap en sterven voor je ideeën. Het grote verschil lijkt me dat als een filosoof sterft voor zijn ideeën, hij geen beloning verwacht na zijn dood. Religieuze martelaars verwachten die wel. Ze zullen in de hemel komen of opgevangen worden in een harem vol maagden. Die beloning helpt hen hun martelaarschap serieus te nemen en ze troost hen ook.

"Thomas More, een gelovige katholiek, vormt misschien de uitzondering op de regel omdat hij wel degelijk geloofde in de hemel te zullen komen door te sterven. Maar voor figuren als Socrates of Giordano Bruno, die op de brandstapel stierf omdat hij zijn bewering dat het heelal oneindig is niet wou terugtrekken en zijn pantheïsme niet wou afvallen, geldt dat niet. Zij stierven omdat ze geen alternatief zagen in deze wereld. En daar komt ook de schoonheid van hun daden vandaan: ze sterven zonder enige hoop op verlichting. Het is volstrekt irrationeel, en daarom is het ook zo zeldzaam. Er zijn duizenden religieuze martelaars, maar slechts een paar filosofen stierven voor hun ideeën."

De filosofe Simone Weil liet zich in 1943 in Engeland doodhongeren uit sympathie voor haar Franse landgenoten die leden onder de Duitse bezetting. Een martelares voor haar ideeën?
"Ze wou sterven voor haar principes, dat is juist. Maar haar zaak is complexer, aangezien ze altijd al een problematische relatie had gehad met de dood en met eten. De belangrijkste zaak voor een mens is sterven, hield ze vol. We mogen onze dood niet missen, was haar idee. Misschien was ze iets te veel met de dood bezig om gezond te zijn."

In feite was ze een hongerstaker, zoals de IRA-hongerstakers uit de jaren 70, toch?
"Voor hen maakte de dood deel uit van hun politieke strijd. Ze toonden dat ze bereid waren te sterven, maar er was wel een duidelijk verschil met Socrates of Thomas More. De dood was niet het einddoel. Hongerstakers willen niet dood. Ze eisen verandering en onderhandelingen, en als die er komen, beginnen ze weer te eten.

"Hongerstaken is dus iets heel anders dan jezelf uit protest in brand steken, zoals regelmatig in Tibet gebeurt. Daar is geen weg terug. En het tragische is dat zo veel mensen dat doen: tussen 2009 en 2014 waren het er 127. Volgens mij zijn dat er 126 te veel. Wat een ge-meenschap nodig heeft, is één zelfverbranding waarop ze spontaan en betekenisvol kan reageren. Als dat niet lukt, is een tweede overbodig."

Sterven zelfmoordterroristen ook niet voor hun ideeën?
"Nee, omdat zij zelf niet het doel zijn van hun acties. Ze willen zoveel mogelijk mensen doden, en daarbij komen ze zelf ook om het leven. Zo'n terrorist is dus eerst en vooral een moordenaar."

Maar hij is toch ook een martelaar?
"Dat zegt hijzelf, ja, maar misschien is het niet aan hem om dat te beslissen, maar wel aan de anderen, aan de gemeenschap. Binnen de islam maakt men een onderscheid tussen passief en actief martelaarschap. Het eerste kennen we ook in het christendom: je sterft omdat je daardoor gedwongen wordt door de anderen, omdat je vermoord wordt vanwege je geloof bijvoorbeeld.

"Het actieve martelaarschap is anders. Daarbij trek je erop uit om ongelovigen en tegenstanders te doden in naam van je geloof. Terroristen beroepen zich op dit actieve martelaarschap, maar dat betekent nog niet dat wij daar als niet-moslims in mee moeten gaan. Zij kunnen zeggen wat ze willen. Voor ons zijn het moordenaars en geen martelaars. We kunnen wel begrip opbrengen voor die naïeve, kansloze en gebrainwashte jongeren, maar daarom moeten we nog niet meegaan in hun kromme redenering. Of in het verhaal dat de mensen achter de zelfmoordterroristen ophangen, want hun daden worden steevast ingepast in een wervend verhaal.

"Het ergste vind ik dat deze terroristen in naam van de islam andere moslims vermoorden. Dan zie je meteen dat er iets niet klopt aan dat verhaal."

Costica Bradatan, Sterven voor een idee. Filosoferen met gevaar voor eigen leven, Ten Have, 319 p., 24,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.