Zaterdag 27/02/2021

BoekenDe reparatie van de wereld

Stamvader Kempf zakt af naar Transsylvanië

Een SS-patrouille in Warschau, 1943. Beeld Universal Images Group via Getty
Een SS-patrouille in Warschau, 1943.Beeld Universal Images Group via Getty

Dwalend door de geschiedenis vergroot de Kroaat Slobodan Šnajder het leven van zijn vader uit tot een ontzagwekkende roman.

Volgens Javier Marías heb je grofweg twee soorten romanschrijvers. Het eerste type heeft bijna alles al uitgedacht voordat de eerste letter op papier komt: structuur, verhaallijn, personages, stijl. Schrijven met een routekaart, noemt de Spaanse schrijver dat. De tweede categorie heeft niet meer dan een idee of beeld in gedachten en gaat dan aan het werk. Dwalen met een kompas, heet dat bij Marías.

Als je afgaat op de structuur van De reparatie van de wereld zou je denken dat de Kroaat Slobodan Šnaj­der tot de eerste categorie behoort. Zijn roman, prachtig vertaald door Roel Schuyt, bestaat heel overzichtelijk uit drie delen; elk daarvan is onderverdeeld in hoofdstukken met kordate titels als ‘Stamvader Kempf zakt af naar Transsylvanië’. Maar als je gaat lezen, wordt al snel duidelijk dat Šnajder geen vaste route heeft gevolgd, maar al dwalend de geschiedenis van zijn vader, de dichter Ðuro Šnajder, heeft uitvergroot tot een reusachtige roman die veel meer is dan een met magisch-realistische elementen gelardeerde Vater­suche.

Want De reparatie van de wereld is daarnaast een bijna mythische mini-familieroman, een grimmige schelmenroman, een schrijnende liefdesroman, een ontluisterend portret van een huwelijk, een ontzagwekkende historische roman (over Kroatië, WO II, communisme) en een bijna weemoedige ideeënroman over herinnering, engagement, migratie, identiteit en over de grote vraag wat we nu eigenlijk aan moeten met het leven.

Rond 1770 weet Georg Kempf wél wat hij wil met zijn leven wanneer gezanten van keizerin Maria Theresia Duitse boeren en handwerkslieden proberen te ronselen voor onontgonnen gebieden in haar rijk. Als enige uit zijn door honger en armoede geplaagde dorp trekt hij de stoute schoenen aan, vertrekt en komt terecht in Slavonië, waar hij de stamvader wordt van een geslacht van succesvolle Kroatische Volksduitsers (etnische Duitsers die niet in Duitsland wonen). Na een reuzensprong in de tijd (meer dan 150 jaar) zoomt Šnajder in op een nazaat die eveneens Georg Kempf heet maar uit heel ander hout is gesneden. Kempf, zoals hij kortweg wordt aangeduid, is een twijfelaar, een buitenstaander. Hij houdt van drank, vrouwen en poëzie, en mist de handelsgeest van zijn vader.

Stroomversnelling

Kempfs leven komt in een stroomversnelling wanneer hij in 1943 ‘gedwongen vrijwillig’ toetreedt tot de Waffen-SS en naar Polen wordt gestuurd. Als militair staat hij ineens met beide voeten in de modder van de geschiedenis. ‘In Polen was alles nog ingewikkelder dan in Kroatië’, zo ontdekt hij. ‘Alles was hier met elkaar vervlochten tot een bloedige kluwen.’ Dat hij het na een jaar voor gezien houdt bij de SS is niet aan zijn politieke principes te danken, maar aan een Poolse nationaliste die hem ertoe verleidt zich aan te sluiten bij het Poolse Ondergrondse Leger. Zover komt het niet, maar deserteren doet Kempf wel en daarmee begint een zwerftocht door oorlogsgebied.

Intussen heeft Kempfs zoon zijn opwachting gemaakt. Hij wordt pas in 1948 geboren, maar als ongeborene becommentarieert hij monter de belevenissen van de man die zijn vader moet worden. In deze prenatale fase is de zoon prominenter aanwezig dan na zijn geboorte en dat heeft wellicht iets te maken met het feit dat hij als personage van vlees en bloed in het naoorlogse Joegoslavië ‘maar zelden de geschiedenis ‘aan het werk’ [heeft] gezien’.

Dat geldt niet voor zijn moeder Vera, die in de oorlog actief was als partizane, op het nippertje een doorgangskamp overleefde en zich na de oorlog hard bleef maken voor een nieuw, rechtvaardiger (lees: communistisch) Joegoslavië, waarvan Kroatië toen een deelrepubliek was. Toch krijgt haar verhaal opvallend genoeg veel minder ruimte dan dat van Kempf. Deze tweederangspositie heeft iets tegenstrijdigs, omdat die haaks staat op de kracht van haar persoonlijkheid. Kempf koestert als hoogste ideaal ‘een wereld (...) die niet meer gered hoeft te worden’ maar in plaats van zich daarvoor in te zetten leidt hij in het Joegoslavië van Tito een treurig en futloos bestaan als tweederangsdichter, mislukte echtgenoot en afwezige vader.

De zoon (Šnajders alter ego) kiest geen partij: niet voor de vader, niet voor de moeder. Bewoog Kempf mee met de wind van de geschiedenis en meende Vera precies te weten welke route de geschiedenis moest volgen, hun zoon dwaalt er met een kompas doorheen. Het kompas van zijn herinneringen en vooral van zijn verbeelding. Misschien is dat een stap vooruit.

null Beeld RV
Beeld RV

Slobodan Šnajder, De reparatie van de wereld, Wereldbibliotheek, 479 p., 34,99 euro. Vertaald door Roel Schuyt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234