Vrijdag 13/12/2019

Filmreview

'Sprakeloos': Lanoye-verfilming ontroert én irriteert

Marie Vinck als de jonge versie van de moeder in 'Sprakeloos'. Beeld RV

Hilde Van Mieghem ontroert en irriteert in gelijke mate met Sprakeloos, haar verfilming van Tom Lanoyes bestseller. Het thema – afscheid nemen van een aftakelende ouder – blijft boeien, de uitwerking minder.

“Ze verloor eerst haar spraak, dan haar waardigheid, dan haar hartenklop.” Met die woorden balde Tom Lanoye het tragische levenseinde van zijn moeder in één zin samen, op de eerste pagina van Sprakeloos

In werkelijkheid duurde de lijdensweg van Josée Verbeke veel langer: op twee jaar tijd veranderde ze van trotse slagersvrouw en overtuigd amateuractrice (op én naast de bühne) in een brabbelend hoopje miserie. Een beroerte had haar letterlijk het zwijgen opgelegd: de woorden die ze altijd met zoveel gevoel voor drama had gebezigd, kon ze plots niet meer vinden.

Maar ook Lanoye zelf verstomde. Schrijven lukte niet meer. Tot hij, dan toch, een boek over zijn moeder maakte. Het werd een mokerslag van 360 bladzijden. Een rijke familiegeschiedenis die nog maanden in mijn hoofd, en in dat van 135.000 andere lezers, bleef rondspoken.

De grote kracht van Sprakeloos is dat het een universele roman is: de persoonlijke tragedie van een gebrilde schrijver uit Sint-Niklaas en zijn volstrekt unieke moeder is tegelijk het verhaal van iedereen die op deze aardbol rondloopt. Hoe lang blijft een mens zichzelf? Hoe lang moet – of mág – je toekijken hoe iemand langzaam maar zeker tot niets herleid wordt?

Schoonheidsfouten

Maar dit is geen recensie van het boek. Wel van de film. Hilde Van Mieghem (Smoorverliefd) en coscenarist Bert Scholiers gingen de uitdaging aan om deze koppige roman, met zijn complexe structuur en zijn meanderende vertelling, te vertalen naar beelden. Ze bewaarden het skelet van het verhaal, en daarmee ook de pakkende essentie: de relatie tussen de schrijver, hier Jan Meerman genaamd (rol van Stany Crets), en zijn aftakelende moeder (grande dame Viviane De Muynck). Maar om die essentie te zien, moet je wel over heel wat schoonheidsfouten heen kijken.

Viviane De Muynck en Stany Crets als moeder en zoon. Beeld RV

Eerste vaststelling: de film doet het zonder voice-over. Moedige keuze, want Lanoye schreef in de eerste persoon. Alleen vindt Van Mieghem niet echt een volwaardig vervangmiddel. De innerlijke tormenten van het hoofdpersonage probeert ze dan maar bloot te leggen in nogal onhandige, voor de hand liggende scènes, à la 'Jan bezat zich op café, maakt zich kwaad en vliegt buiten'. Dat kon creatiever.

Krachttoer op de pot

Enkele keren grijpt Sprakeloos stevig naar de keel. De scène waar Jan de luier van zijn moeder eigenhandig ververst, is van een rauwe plasticiteit, maar loopt ook over van tederheid. Een verrassend sobere Stany Crets levert een understated krachttoer – en dat op de pot nog wel. Ook De Muynck maakt indruk: deze film biedt haar een levensgroot canvas om al haar talenten op te demonstreren, en dat doet ze met brio.

Maar voor elk aangrijpend tafereel serveert Van Mieghem er minstens twee die me volledig koud lieten. Nee, Sprakeloos is géén Vlaamse Amour geworden, precies omdat de film de rigoureuze visie van een Michael Haneke mist. Het is zwalpen tussen realisme en surrealisme, tussen echte, levende plekken en afgelikte historische sets. Genres en stijlen lopen mekaar voor de voeten. Wilde Van Mieghem geloofwaardig huiskamerdrama of Jaco Van Dormael-achtige fantasie? Zelfs de acteurs lijken het niet altijd te weten. Film zkt. toon.

Marie Vinck op speed

Vooral de flashbacks strooien roet in het eten: vaak spelen die zich gewoon in het heden af, vlak voor de neus van het hoofdpersonage. Zo kan het bijvoorbeeld dat de achttienjarige Josée (gespeeld door Van Mieghems dochter Marie Vinck) haar vijftigjarige zoon ei zo na van zijn sokken fietst. Op papier misschien een leuk idee, maar in de praktijk vooral een erg artificieel trucje dat me meteen uit de film slingerde. Net zoals de opvallende kleurlenzen die Vincks bruine ogen felblauw moeten maken, waardoor ze continu stijf van de speed lijkt te staan.

En als u mij nu wilt excuseren, ik ga Sprakeloos nog eens herlezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234