Maandag 16/12/2019

Boeken

Slachtoffer en verkrachter schrijven samen het pakkende ‘South of Forgiveness’

'South of Forgiveness', wanneer een slachtoffer en een verkrachter samen een boek schrijven. Beeld Zeloot

Schrijven werkt helend, maar is een publicatie dat ook? In South of Forgiveness gaan een slachtoffer en haar verkrachter de dialoog aan. Een blik op het boek als verwerkingsproces.

'Waarom heb ik mijzelf niet gewoon een therapeut en een fles wodka geregeld, zoals een normaal mens zou doen?’, vraagt theatermaakster en schrijfster Thordis Elva zich af wanneer ze voor de lift van haar hotel staat te twijfelen.

Op de benedenverdieping wacht Tom Stranger, de man die haar in 1996 verkrachtte. De twee hebben er ondertussen een mailcorrespondentie van acht jaar op zitten, die Elva helend vindt, maar niet genoeg om wat er tussen hen speelde los te laten. Daarom ontmoeten ze elkaar in Kaapstad, de plek die geografisch tussen Australië en IJsland ligt, hun respectievelijke thuislanden. Hier zullen ze negen dagen in elkaars gezelschap doorbrengen met als doel begrip en heling. ‘Vergeven is de enige manier, want of hij het nu verdient of niet, ik verdien rust’, schrijft Elva.

Thordis Elva en Tom Stranger, 'South of Forgiveness', Scribe, 320 p., 12,99 euro. Beeld RV

Het boek South of Forgiveness is een relaas van die dagen in Zuid-Afrika. De indrukken van Elva worden afgewisseld met dagboekfragmenten van Stranger. En met paradijselijke stranden, een botanische tuin en Nelson Mandela’s monument als achtergrond, wandelen ze en vertellen elkaar hun levensverhaal.

Op dag vijf bespreken ze de nacht waarin Stranger de toen 16-jarige Elva verkrachtte. De twee hadden een relatie, en toen zij zich bijna ­buiten westen dronk op een kerstfeestje, bood Stranger aan om zijn vriendin naar huis te dragen. Daar verkrachtte hij Elva, die ondertussen bij bewustzijn was, maar haar lichaam niet kon bewegen. Strangers misdaad tekende hun beide levens en vanaf die nacht was niets meer hetzelfde. Beiden vluchtten in ontkenning en zelfdestructief gedrag.

Elva ging niet naar de politie, omdat ze het gebeuren eerst niet zag als een verkrachting. Toen haar begon te dagen wat haar ex-vriend had gedaan, waren haar fysieke wonden genezen en was hij al ­teruggevlogen naar Australië. Bovendien werd seks met iemand die lichamelijk niet in staat is om zich te verweren destijds niet gezien als verkrachting in IJsland, dus van een lange celstraf zou sowieso geen sprake zijn geweest.

Na jaren therapie en een ontmoeting in de zomer van 2000, typte Elva een mail naar Stranger, waarin ze hem confronteerde met zijn misdaad. De mail die hij ter antwoord stuurde, opent het boek. ‘Wat ik ook voor je kan doen of wat ik je kan bieden, ik ben meer dan bereid’, schrijft hij.

Hun correspondentie verloopt moeizaam, maar duurt acht jaar, tot de ontmoeting in Kaapstad.

Elva’s ouders hebben hun vragen bij de reis en de schrijfster is zich ervan bewust hoe ongewoon haar plan is. ‘Confrontaties als deze werden niet aanbevolen door specialisten in het vakgebied van seksueel geweld en slachtofferhulp’, schrijft ze. ‘Veel van hen waren voorstander van schrijven naar de dader, om een stem te geven aan de pijn. Maar ze raadden wel aan om de brief daarna te vernietigen in plaats van te versturen.’

Uitlaatklep

Voor ze met Stranger correspondeerde, was schrijven haar manier om het donkere geheim dat ze met zich meedroeg te uiten. Ze vertelde lange tijd niemand over haar trauma. Toen ze uiteindelijk toch bij een psycholoog langsging, kon ze het woord ‘verkrachting’ zelfs niet uitspreken.

Dat geheimhouden is volgens ­crisispsycholoog en psychotrauma-therapeut Erik de Soir een vaak voorkomend verschijnsel bij slachtoffers. “In vele gevallen zijn verhalen van vroegkinderlijke traumatisering lange tijd onbekend gebleven. Ouders wisten vaak van niets. Vrienden en kennissen ook niet. Het slachtoffer draagt dus jaren een ­‘vreselijk’ geheim met zich mee. Niemand heeft al die tijd begrepen waarom de persoon in kwestie het zo moeilijk had. Vaak is zelfs de partner of echtgenoot niet helemaal op de hoogte en hebben slachtoffers dit zelfs op de meest intieme momenten verborgen gehouden.”

Zich ‘outen’, zoals De Soir het ­verwoordt, is een mijlpaal in de ­verwerking. Elva pompte haar gevoelens en frustraties in theaterstukken. Ze maakte zo veel gebruik van de pen als uitlaatklep dat ze het als prille twintiger tot beloftevolle toneelschrijver schopte. “In de meeste gevallen merk ik dat traumaslachtoffers, door de schade die ze opgelopen hebben, ook een fijngevoelig woordgebruik hebben”, zegt Erik de Soir. “Net omdat voor hen de betekenis van bepaalde woorden zo belangrijk is. Ik moedig hen aan om een dagboek bij te houden. Dat gebruiken we in hun therapie. Veel slachtoffers schrijven ook gedichten en sturen me die door via sociale media of sms. Als ik merk dat er een echt talent in de persoon schuilt, moedig ik die aan om verder te schrijven.”

Enkele patiënten van De Soir kwamen naar buiten met een fictie-boek dat gebaseerd is op hun ervaringen. Het zijn de romans Mama is anders, Hier doet het geen pijn en Luna, alle drie verschenen bij Clavis. Via deze publicaties brachten ze hun verhaal in het daglicht. De Soir begeleidde hen hierbij. Ze kozen voor fictie in plaats van een getuigenis.

Volgens de Soir is dit een tussenstap. “Verscheidene van mijn patiënten schreven eerst een deel van hun verhaal uit, in de vorm van fictie. Dit was een stap voor ze sterk genoeg werden om te zeggen: ‘dat verhaal gaat over mij en het is niet eens alles’. De ene patiënt kan dit sneller dan de andere. Onderschat niet hoe moeilijk het is om uit de anonimiteit te komen. Er heerst schrik over veroordeling of ongeloof en schaamte.”

Zelfmedelijden

Elva reflecteert in het boek met een verbluffende eerlijkheid over de bizarre relatie die ze met Stranger opbouwde. Hij is haar verkrachter, maar ook haar eerste liefde. Ze beschrijft haar angst dat obers en passanten hen als een koppel zien. Ze geeft toe dat de connectie die hen in 1996 tot een koppel maakte nog steeds in de lucht hangt en dat dit verwarrend is.

Toch is het sterk hoe ze haar ­positie als slachtoffer en die van Stranger als dader nooit in vraag stelt. Ze is begripvol en empathisch, maar ergert zich wanneer Stranger zich soms verliest in zelfhaat. ‘Er is een dunne lijn tussen schuldbesef en zelfmedelijden’, schrijft ze. ‘Tom heeft die lijn een paar keer overschreden tijdens onze correspondentie.’

De IJslandse schreef eerder over haar trauma in het boek The Plain Truth, waarvoor ze slachtoffers, hulpverleners en advocaten interviewde over gendergerelateerd geweld. Voor Stranger is dit boek echter een outing. Enkel zijn ouders wisten wat hij had gedaan.

Thordis Elva en Tom Stranger opTEDWomen 2016 in San Francisco. Beeld RV Marla Aufmuth / TED

Voor de publicatie gaven de twee ook een TED-talk, waarin ze zij aan zij op het podium stonden en op kalme toon over de verkrachting praatten.

Elva’s activisme en nood om haar boodschap tegen seksueel geweld uit te dragen, komt volgens De Soir vaker voor bij overlevers die een boek schrijven.“Ze willen met hun verhaal andere slachtoffers helpen of hen behoeden voor dezelfde fouten.”

Redactieproces

Voor een redacteur is een boek dat over persoonlijk trauma gaat een delicaat project. Stranger en Elva werkten anderhalf jaar lang met twee redacteurs van Scribe Publications. Stranger las enkel de dialogen in Elva’s teksten na. Zij las zijn dagboekfragmenten niet, om een zo eerlijk mogelijk relaas te geven. De twee gaven aan dat het redactieproces moeilijk verliep. Een zin schrappen ligt nu eenmaal gevoeliger wanneer er zo veel ­persoonlijk leed meespeelt.

Ook de publicatietour verloopt niet altijd vlot. De reacties op hun ongebruikelijke optredens zijn niet altijd even positief. Een lezing op het Vrouwen Literatuurfestival in Londen werd naar een andere dag buiten de programmatie verplaatst na een onlinepetitie en protestacties. Actievoerders argumenteerden dat het evenement een trigger zou kunnen zijn voor overlevers van seksueel geweld. En dat het de normalisatie van verkrachting zou versterken.

De Britse kunstenares Liv Wynter, zelf slachtoffer van seksueel geweld, schreef een opiniestuk tegen het optreden. Zij had het moeilijk met de manier waarop de maatschappij een verkrachter een platform geeft en prijst, enkel omdat hij zijn misdaden toegeeft. ‘Er is hier bewust of onbewust sprake van een beloningssysteem’, schrijft ze. ‘We hebben de Goede Verkrachter ­gecreëerd. Hij die zijn schuld toegeeft en daarom wordt vrijgesproken. Zijn ervaring is schijnbaar even waardevol als die van de overlever.’

Erik de Soir heeft ook zijn bedenkingen bij het platform dat Stranger nu krijgt. “Overlevers willen vooral dat de dader geen nieuwe slachtoffers maakt. Ze hopen ook dat hij zijn daden volop erkent en tot inzicht komt, maar dit zorgt zelden voor een doorbraak omdat dit zou veronderstellen dat de dader zelf een begeleiding gekregen heeft die ook voor hem veranderend was. Roofdieren verontschuldigen zich zelden voor de prooien die ze verschalken.”

Het beeld dat de lezer in South of Forgiveness krijgt van Stranger is ook verwarrend. Hij is niet de eendimensionale boeman, maar een man die spontaan afval begint te ruimen wanneer hij op het strand komt, een jeugdwerker, een man die Elva ironisch genoeg vraagt hem ‘s avonds een bericht te sturen zodat hij zeker is dat ze veilig in haar hotel is aangekomen. Een man ook, die overloopt van spijt en zich erg bewust is van de impact van zijn keuzes.

South of Forgiveness is geen boek dat passeert, de passages blijven plakken en doen je als lezer stilstaan bij wat het betekent om echt te vergeven.

______

Thordis Elva

► Geboren in IJsland in 1980

► Schrijfster, journalist en publiek spreker

► Won in 2015 de Women of the Year Award

► Kreeg voor haar boek The Plain Truth over gendergerelateerd geweld de IJslandse literatuurprijs

► Aanvaardde in 2012 de opdracht om een programma op te bouwen voor scholen dat moest voorlichten over seksualiteit en geweld moest voorkomen

► Getrouwd, moeder van een zoontje

Tom Stranger

► Geboren in Australië in 1978

► Werkte als jeugdwerker

► Is nu tuinman in Sydney

► getrouwd 

______

Het slachtofferboek

Het 'slachtofferboek' is een lastig genre, dat zich moeilijk laat vangen. Commercieel succes is zo goed als zeker, maar inhoudelijk bijten sommige uitgeverijen hun tanden stuk.

In South of Forgiveness ligt de focus niet op de details van de verkrachting, maar op het gesprek tussen een dader en een slachtoffer over de impact die de gebeurtenis op hun levens had. Elva is ook journaliste en plaatst hun ervaring in een bredere maatschappelijke context. Die toon komt niet vaak voor bij getuigenissen van trauma's.

De meeste uitgeverijen kiezen voor een veel klassiekere aanpak, en ­koppelen het slachtoffer aan een geschikte co-auteur die hun verhaal optekent. Het zijn boeken die een groot publiek aanspreken, maar weinig literaire ambities hebben. Het bekendste voorbeeld uit ons land is Ik was twaalf en ik fietste naar school van Sabine Dardenne. Daarin doet Dardenne het relaas van haar ontvoering door Marc Dutroux. Het boek werd geschreven door schrijfster en presentatrice Marie-Thérèse Cuny en Dardenne, en was een gigantisch succes. Van de Franse en Nederlandsta­lige versie van het boek werden in 2005 bijna 2 miljoen exemplaren verkocht. De nog onbekende uitgeverij Saffraan die inmiddels niet meer bestaat, had prompt een bestseller in zijn fonds.

Toch is het evenwicht tussen sensatie en zingeving bij dit soort boeken moeilijk. Overlevers als Dardenne, maar ook Natascha Kampusch of Elizabeth Smart staan vaak paginagroot op de cover. Hun motivaties zijn zuiver, maar de boeken zoomen vaak vooral in op de gruwel die hen is aangedaan. De getuigenissen zijn oprecht, maar de ghostwriter, co-auteur of redacteur moeten er ook over waken dat het boek een coherent en leesbaar verhaal brengt. En trauma laat zich niet altijd vangen in een vlot leesbare tekst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234