Zaterdag 18/01/2020

Schilderkunst expo

Rubens komt weer thuis****(*)

Beeld Klaas De Scheirder

Het is een huizenhoog cliché maar Rubens kon alles aan en wás ook alles: diplomaat, architect, geleerde, kunstverzamelaar en, natuurlijk, schilder. Hij was ook een familieman. In zijn atelierwoning in Antwerpen zijn nu dertig werken teruggekeerd die er ooit zijn ontstaan: Rubens' zelfportretten en portretten die hij maakte van zijn echtgenotes en kinderen. Een regelrechte ontdekking.

De tentoonstelling *Rubens Privé*, die morgen opent in het Rubenshuis, toont de Antwerpse barokmeester zoals u hem nog nooit eerder hebt gezien: als liefdevolle familieman. Het is een kleine, intieme en uitermate sobere tentoonstelling: dat zijn adjectieven die men niet meteen met Rubens associeert. En toch. Peter Paul Rubens (1577-1640) wordt nog altijd beschouwd als een ongenaakbare reus. Alles aan hem was 'super' en 'larger than life'. Hij werkte voor de belangrijkste Europese vorsten, die hem ook nog eens als
diplomaat inzetten om vrede tussen de grootmachten te bewerkstelligen.

Als schilder maakte Rubens monumentale doeken ter verheerlijking van de rooms-katholieke godsdienst en al even grootschalige werken boordevol moeilijk te doorgronden symboliek en mythologische referenties. Hij had een enorme productie, die in de duizenden werken loopt, mede dank zij een goed geolied schilderijenfabriekje aan de Wapper.

Rubens was dus ook nog eens een uitstekend bedrijfsleider. Noem hem gerust een Hollywoodiaanse regisseur en beeldenmaker. Niet in de laatste plaats was hij succesvol, té succesvol. Hij kon een stadspaleis in Antwerpen bouwen - op z'n Italiaans - en verwierf domeinen en kastelen in Ekeren en Elewijt. Het zijn allemaal elementen die hem ongrijpbaar en ongenaakbaar maken.

Schilders als Rembrandt en Van Gogh moesten lijden voor hun kunst en worstelen om de eindjes aan elkaar te knopen. Zij hebben dan ook een streepje voor: het publiek identificeert zich makkelijker met hen dan met hofschilders als Rubens en Velazquez.

Menselijk

Toch heeft Rubens weing bekende kanten die hem erg menselijk maken. Het leven is ook voor hem redelijk genadeloos geweest. Hij verliest zijn geliefde broer - de vijf jaar oudere Filips - in 1611. Filips was 37. In 1623 sterft Rubens' dochter en oudste kind Clara Serena aan de pest: ze is dan pas 12. En drie jaar later verliest Rubens zijn eerste echtgenote Isabella Brant op haar 37ste. Vermoedelijk sterft ook zij aan de pest. Haar dood treft Rubens diep. In een brief laat hij in zijn hart kijken: "Ik heb werkelijk een uitmuntende gezellin verloren, die men met recht en rede kon, ja moest liefhebben..." Het is een opmerkelijk emotionele ontboezeming, zeker van een man in de eerste helft van de 17de eeuw: stoïcijnse afstandelijkheid en rationele gelijkmoedigheid waren toen de gedragscode.

Beeld Klaas De Scheirder

Hoe nauw àl die mensen hem aan het hart hebben gelegen, heeft Rubens ook in beeld gebracht. In tegenstelling tot andere meesters als Titiaan en Velazquez heeft Rubens wel degelijk zijn geliefden geportretteerd. En ze zijn nu allemaal weer verenigd in het Rubenshuis, de plaats waar ze hebben geleefd en waar Rubens ze - meestal erg informeel - heeft geportretteerd.

Een bijkomend, toch wel pikant detail is dat het leeuwendeel van die portretten eigenlijk niet voor onze ogen - de blik van de buitenstaander - bedoeld zijn geweest. De meeste schilderijen die nu in *Rubens Privé* te zien zijn, hingen in de huiskamer, soms zelfs in de slaapkamer van de meester. Hij heeft ze tot zijn dood, in 1640, bij zich gehouden. Ook in zijn wilsbeschikking stipuleerde Rubens dat bepaalde schilderijen niet verkocht mochten worden en in de familie moesten blijven.

Portretkunst

Portretkunst stond in de 17de eeuw niet hoog in aanzien en Rubens heeft relatief weinig portretten gemaakt. Hij was in de eerste plaats een historieschilder. In tegenstelling tot Rembrandt heeft hij ook weinig zelfportretten geschilderd. Er zijn maar vier individuele zelfportretten van hem bekend, drie ervan hangen nu in de tentoonstelling in het Rubenshuis, waaronder het ronduit fenomenale zelfportret uit het Kunsthistorisch Museum van Wenen, dat Rubens kort voor zijn dood schilderde. Daarop is hij nog altijd de trotse gentleman, met hoed, zwart kostuum en degen - hij beeldde zich nooit als schilder af - maar de tijd heeft duidelijk sporen nagelaten in zijn gerimpelde gezicht, dat hij met genadeloze eerlijkheid schildert. Zijn hand is dik, vermoedelijk van het jicht, dat ook zijn vroege dood heeft veroorzaakt.

De vele portretten die hij van zijn twee echtgenotes en zijn kinderen schilderde waren geen opdrachten. Hij maakte ze puur voor zijn plezier. Misschien schilderde hij die werken ook 'gewoon' in zijn vrije tijd, als zondagsschilder, zeg maar. Hij gebruikte er hout voor, planken die vaak slordig aan elkaar zijn gezet zodat veel van het werk zeer kwetsbaar is en niet kan reizen, zoals het monumentale *Het Pelsken*, een levensgroot naaktportret van zijn tweede, veel jongere echtgenote Helena Fourment. Hij was 53, zij was 16 toen ze in 1630 trouwden. Rubens was en bleef een vitale man, "niet geschikt voor het celibaat" zoals hij in een brief schreef. Vijf kinderen zou hij nog bij 'la belle Hélène' verwekken, het laatste kind werd geboren acht maanden na Rubens' dood...

*Het Pelsken* is een 'pièce unique' in de kunstgeschiedenis. Geen tijdgenoot heeft hem zoiets nagedaan: naakte echtgenote ten voeten uit. In Antwerpen is een reproductie te zien, het werk blijft in Wenen. Het portret blijkt, na recent wetenschappelijk onderzoek, nog seksueler getint te zijn. Rubens schilderde aanvankelijk naast de naakte Helena een fontein met een manneken pis. Té expliciet erotisch, vond hij vermoedelijk zelf en overschilderde het plassende jongetje.

Beeld Klaas De Scheirder

Schatkist

De exquise tentoonstelling in het Rubenshuis is een schatkist boordevol topwerk, dat hier en daar emoties losweekt. Het portret van dochter Clara Serena op vijfjarige leeftijd is onovertroffen in zijn eenvoud en frisheid. Hoe liefdevol heeft vader Rubens naar zijn dochter gekeken en hoe schalks kijkt zij terug naar haar hem en naar ons, vier eeuwen later. De virtuoze vlugheid en trefzekerheid van de schilder zijn adembenemend.

Kijk ook naar de guitige blik en de kuiltjes in de wangen van de glimlachende Isabella Brant - moeder van Clara Serena en Rubens' eerste vrouw. Dat portret werd tussen 1620 en 1625 geschilderd en komt uit het Cleveland Museum of Arts. Even adembenemend is de krijttekening die Rubens van diezelfde Isabella circa 1621 maakte (collectie van het British Museum). Zie hoe meesterlijk hij met zwart, wit en rood krijt tewerk gaat: het voorhoofd van Isabella glimt, haar haren zitten wat los en ze kijkt met medeplichtig plezier naar de tekenaar, haar man. Uit het Louvre (Parijs) komt dan weer een prachtig, deels onvoltooid portret van Helena Fourment met enkele kinderen en een slapende hond. Een werk dat straalt als de zon.

Toch is 'Rubens Privé' net geen vijfsterrententoonstelling. Dat ligt aan enkele storende schoonheidsfoutjes. De zogeheten 'Herderin', een mogelijk portret van Isabella Brant uit 1615, is een koekoeksei: een Fremdkörper, waarover betwisting bestaat en dat tussen al dit topwerk erg uit de toon valt. Het is ook jammer dat door de beperkte ruimte - twee zalen - in het historische pand, enkele meesterwerken onvoldoende ademruimte en focus krijgen. Zo hangt het portret van Clara Serena al te zeer in een hoekje. Maar laat deze detailkritiek het kijkplezier niet drukken.

Het Rubenshuis heeft een unieke tour de force gerealiseerd. Het zijn 'maar' dertig schilderijen en tekeningen plus een handvol brieven, maar zelden zullen zoveel intieme, persoonlijke werken van Rubens nog samen te zien zijn. De sfeer is intiem, de setting persoonlijk, de belichting uitgekiend. Meester Rubens laat hier in zijn hart kijken, en schildert zijn lievelingen met liefde, plezier, trots en virtuositeit. Ga zeker kijken naar dat fantastische familiealbum met snapshots van het gezin Rubens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234