Maandag 18/11/2019

Boeken Recensie

Rouwen om je moeder terwijl ze nog niet dood is, hoe doe je dat?

Debutante Fen Verstappen: de scherven blijken in elkaar te passen. Beeld Willemieke Kars

Hoe rouw je om een moeder die nog leeft maar door een hersenbloeding zichzelf niet meer is? In haar kleine, rijke debuutroman Moeder af schetst Fen Verstappen de ­moeizame relatie tussen een onzekere ­dochter en een ooit zo dominante moeder.

Rouwen om je moeder terwijl ze nog niet dood is, hoe doe je dat? En daar dan over schrijven, eerlijk en zonder het gebeurde te bezoedelen met clichés, hoe pak je dat aan? Fen Verstappen stelde zichzelf geen gemakkelijke taak bij haar debuutroman Moeder af, maar het resultaat is een fijne novelle over een dochter die moeder wordt, en een moeder die moeder-af is als ze na een ­hersenbloeding in comateuze toestand raakt.

Vijf keer achter elkaar wordt de ik-figuur (de schrijver zelf) gebeld door haar zus. “Volhardend als een stormram. Zo komt onheil je leven binnen.” Moeder is iets ergs overkomen. We voelen direct mee met haar paniek, omdat de lezer net zo weinig weet als zijzelf. Wat is er gebeurd? Wie wist hier meer van? Hoe nu verder?

Verwarring, machteloosheid, ongeloof, ja daar ga je alweer met je clichés, maar Verstappen zeilt steeds om de klippen heen. Het hele boek bestaat uit korte hoofdstukjes, als scherven die na een ongeluk worden opgeraapt en verkeerd en vergeefs terug in elkaar gezet.

In een reeks van zulke fragmenten komen we te weten wat er ná de beroerte gebeurde. Het afwachten, de ziekenhuisbezoeken, het verpleeghuis, het duwen van een rolstoel met een moeder erin die alleen nog zo nu en dan hartgrondig vloekt of “mooie dingen” zegt.

Deze scènes worden afgewisseld met flashbacks van de weken vóór de dramatische gebeurtenis, waarin moeder toewerkt naar een modeshow – ze is modeontwerpster – in Parijs. Hierin leren we haar kennen als een fijn tegendraadse, excentrieke, narrige en wijze vrouw. Parijs lijkt haar eindelijk de erkenning en roem te brengen die ze heel haar leven zocht, en haar kinderen helpen bij alles. ‘Ik geloof verdomme dat eindelijk mijn vette jaren zijn aangebroken’, zegt ze. Wrang, want een paar dagen later is het gedaan en staan de kinderen onwennig aan het bed van een kasplant: ‘Je bent sterk, je bent een strijder en we houden van je’, zeggen ze, ‘en we bedoelden eigenlijk dat we het ondraaglijk vonden dat het leven jou zo te kakken zette.’

Om je vingers bij af te likken

Het is een romanpersonage om je vingers bij af te likken, die getalenteerde moeder, maar het zal je moeder toch zijn! Wat een dominant, egocentrisch en prikkelbaar mens. De dochter voelt dat ze niet aan de verwachtingen kan voldoen: ze is te geremd, te braaf, ze is de dochter die haar huis stofzuigt, terwijl anderen – ja hoe noem je dat ook alweer – léven. Nu ze zelf zwanger is, wil ze haar eigen kind de last van de hoge verwachtingen en haar eigen doorgeslagen perfectionisme besparen: ‘Ik hoop dat ze gaat drummen’.

In dat zinnetje, in die wens, ligt zo veel besloten. Het nieuwtje van de zwangerschap valt trouwens helemaal niet goed bij moeder, vanwege een misverstand, zo klunzig en pijnlijk dat ik mijn handen voor de ogen wilde slaan bij het lezen. ‘Teleurstelling. Dat zou je voelen als je aan de aankondiging van mijn zwangerschap terugdacht. En voor mij was dat niet anders.’

Toch is er een diepe band tussen moeder en dochter, en een groot gevoel van spijt nu de dingen niet meer rechtgezet kunnen worden. Welke dingen zijn allemaal nog onuitgesproken? En was deze tragedie te voorkomen? Wie heeft moeder eigenlijk voor het laatst gezien?

Strak in de hand

Verstappen heeft haar materiaal strak in de hand, verhaaltechnisch en stilistisch. De scherven blijken in elkaar te passen, de flashbacks en de scènes in het heden vormen een mozaïek, een portret van een familie en een onderzoek naar rouw.

Je zou kunnen zeggen dat in het boek ook iets anders zichtbaar is: Verstappens worsteling met de structuur en met de taal. Je kunt zien hoe er gepuzzeld en geschaafd is tot het ongeveer klopte. Je kunt zien hoe moeilijk dat schrijven is, hoeveel zorgvuldigheid het vereist. Dat klinkt misschien als een bezwaar tegen het boek, maar dat is het niet, het past juist wel bij deze onzekere, rouwende en zoekende hoofdpersoon.

Rouwen is een complexe emotie, dat staat al in het motto van filosofe Martha Nussbaum: ‘Grief isn’t a stomach ache, it involves thoughts about the loss of something precious’. Dat is een uitspraak die je na lezing van dit kleine, rijke debuut ­begrijpt én voelt.

Fen Verstappen, ‘Moeder af’, Das Mag, 144 p., 19,99 euro Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234