Zaterdag 27/11/2021

Podium

'Rituelen voor de Moderne Tijd': uw praktische gids voor heilzame traagheid

Wij komen voor het welkomstritueel dat Tina Ameel en Ine Van Baelen hebben voorbereid, en daarin zijn wij zelf de performers. Beeld Eric De Mildt
Wij komen voor het welkomstritueel dat Tina Ameel en Ine Van Baelen hebben voorbereid, en daarin zijn wij zelf de performers.Beeld Eric De Mildt

Een koude, heldere zondagochtend. De kerken zitten leeg, de winkelstraten lopen vol, en dat is geen toeval. In deze jachtige pakjesperiode is er minder dan ooit tijd voor de traagheid van een gedeeld ritueel. Is dat een gemis? Twee jonge theatermakers weten ons te verleiden met een zondags alternatief: 'Rituelen voor de Moderne Tijd'.

In Antwerpen is het tegenwoordig alle dagen zondag, shopdag. Maar je kan de redenering ook omdraaien: er komt geen einde meer aan de week waarin moet worden gewerkt en gerend. Weinig mensen verlangen terug naar de verplichte kerkgang van vroeger - koude kerk, plakkerige hostie, harde stoeltjes, jèk - , maar de zondagse dienst was tenminste een breekpunt in de week.

Dat soort 'tijdloze' momenten zijn we aan het verliezen, vonden theatermakers Ine Van Baelen en Tina Ameel. Ze startten een onderzoek naar 'Rituelen voor de Moderne Tijd': aan welke rituelen hebben we vandaag behoefte, welke kunnen de kerkelijke exemplaren vervangen? Toen bleek dat DE Studio maandelijks een Sunday Service organiseerde - een lezing door een gepassioneerde cultuurmens - was de samenwerking beklonken. Rituelen voor de Moderne Tijd en Sunday Service vormen een totaalpakket met een welkomstritueel, een lezing en een maaltijd. Als je erover nadenkt is het de basistructuur van een misviering, maar dan zonder deze of gene god: de ontmoeting met het hogere is vervangen door die met de medemens.

Performer in het welkomstritueel

Onontbeerlijk voor zo'n ontmoeting is mentale rust. Wanneer we ruim te laat het oude Teirlinck-gebouw binnenstormen lopen we in de armen van Ameel, die ons met een eenvoudige glimlach tot kalmte maant. Iedereen staat nog met een drankje aan de bar, de voorstelling is nog niet begonnen, of liever: er is geen voorstelling. Goed, straks zal Randall C tijdens de Sunday Service een lezing houden over de kracht van positief denken, daarna zullen we samen het glas heffen. Maar wij komen voor het welkomstritueel dat Ameel en Van Baelen hebben voorbereid, en daarin zijn wij zelf de performers.

De beide dames hebben een wat ongewone achtergrond: ze zijn geen regisseurs, maar theaterwetenschappers. Hun benadering is dan ook behoorlijk wetenschappelijk: ze graven zich in in een existentieel vraagstuk en komen pas na maanden van research met een theatraal concept, dat vaak op intelligente wijze balanceert tussen fictie en realiteit. Zo was Ameels voorstelling In 't geluk - een speeddate een battle tussen verschillende 'lifecoaches', die elk hun visie op de weg naar het geluk mochten uiteenzetten. In de loop van het subtiel opgebouwde spel ontspoorde de boel, waardoor het publiek zelf de bedrieglijkheid van geluksformules kon ontmaskeren.

Rituelen voor de Moderne Tijd mikken niet op direct rendement. Beeld Eric De Mildt
Rituelen voor de Moderne Tijd mikken niet op direct rendement.Beeld Eric De Mildt

Fysiek contact

De tactiek van 'zelfontdekking' speelt ook een rol in deze Rituelen voor de Moderne Tijd. Ameel en Van Baelen verkondigen geen grote waarheden - ze scheppen enkel de omstandigheden waarin het publiek op eigen houtje iets kan voelen. De vorige Rituelen draaiden rond beweging en klank, deze ochtend gaat het over fysiek contact. We worden zachtjes een lange, donkere ruimte ingedreven, waarin we twee aan twee met de gezichten tegenover elkaar gaan staan. Tegenover mij verschijnt een vrouw van een jaar of veertig, die me wat onzeker toelacht. We denken hetzelfde: wààrom doen wij dit ook alweer? Theater is meestal een veilige aangelegenheid, waarbij je van op comfortabele afstand kijkt hoe andere mensen zich blootgeven. De huiver om dat nu zelf te doen is groot.

Het ritueel van vandaag vangt aan met een een van de meest alledaagse gebaren die we kennen: de handdruk. Niet zo banaal als we denken, aldus Van Baelen, want onder dat eenvoudige handgebaar schuilt een hele wereld van interpretatie en anticipatie, die zich in een fractie van een seconde in ons hoofd ontrolt. Nog voor we een vreemde de hand schudden hebben we de persoon die eraan vasthangt 'gelezen', ingeschat of we zacht of hard knijpen, hoe lang we de hand vasthouden, of we de handdruk laten vergezellen van een schouderklopje, of we ook zoenen, en langs welke kant van de wang, en hoeveel keer. 'Probeer het maar zelf', luidt het devies.

Lachen om gêne

Op slag blijken zowel de vrouw tegenover mij als ikzelf vergeten te zijn hoe dat gaat, iemand de hand schudden. We aarzelen, steken de hand uit, trekken die op het verkeerde moment terug, lachen om onze gêne. Wanneer je er te sterk over nadenkt wordt zelfs het meest eenvoudige gebaar een complexe aangelegenheid. Komen we te dichtbij, wat vindt de ander comfortabel? Rondom ons worstelen de andere deelnemers met hetzelfde ongemak: met een aangescherpt bewustzijn weigert het lijf elke spontane dienst. Alleen de kinderen lijken zich van geen kwaad bewust. Buigen als een Japanner of neuze-neuze doen zoals de eskimo's? Allemaal prima. De volwassenen zien hen afgunstig aan: wat raken we onderweg kwijt, en wanneer raken we het kwijt?

Met de rustige aandrang van een coach die weet wat ze doet drijft Van Baelen de moeilijkheidsgraad van de oefeningen op: van de betrekkelijk veilige handdruk gaat het naar de zoen, de omhelzing. Twee dingen vallen op: hoe moeilijk het is voor ons, stijf Belgenvolkje, om ons fysiek in de nabijheid van een vreemde te bewegen, maar ook: hoe graag alle aanwezigen het daar willen, hoe groot de bereidheid is om de afstand tegenover de ander te overwinnen. Het is vooral dat besef dat zich, als een speldenprikje, in mijn bewustzijn nestelt. Blijkbaar is er dan toch een tekort aan dit soort ontmoetingen, groot is het enthousiasme om het gemis in te vullen. Niet door een clichématig (s)preken over 'samenzijn', maar door onszelf te dwingen het simpelweg te doen: elkaar de hand schudden. (lees verder onder de foto)

Tijdens de Sunday Service is er een lezing over de kracht van positief denken. Daarna heft men het glas. Beeld Eric De Mildt
Tijdens de Sunday Service is er een lezing over de kracht van positief denken. Daarna heft men het glas.Beeld Eric De Mildt

Deze Rituelen voor de Moderne Tijd mikken niet op direct rendement. De vrouw tegenover mij blijft een vreemde, er heeft zich in mij geen Phil Bosmans-achtige liefde voor mijn medemens genesteld. Wat deze Rituelen wél losmaken is het gevoel dat verandering mogelijk is, omdat zo veel mensen eenzelfde noodzaak delen. Het besef van die potentie is een belangrijke les, om niet te zeggen: een les in burgerschap, zonder dat Ameel of Van Baelen overigens dat soort grote woorden in de mond neemt. Consumptiestress, neoliberalisme - het zijn uitgewoonde termen, net zo uitgehold als de bijbehorende remedies als onthaasting of mindfullness. De kracht van Ameel en Van Baelens aanpak ligt er juist in dat they practise what they preach. Rituelen voor de Moderne Tijd zijn concrete, lijfelijke oefeningen in vertraging. Zodat, wanneer we ons achteraf een weg banen door de gestresseerde mensenmassa op de Meir, de fysieke beklemming eerst toeslaat, en pas daarna de gedachte volgt: neen, dit klopt niet, dit klopt echt niet. Er moet iets anders mogelijk zijn.

Sunday Service IV, op zondag 28 december. Het welkomstritueel heet dit keer 'het gesprek', de lezing van Oscar van den Boogaard gaat over De utopie. Vanaf 10u in DE Studio.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234