Dinsdag 22/10/2019

Nederland

Rijksmuseum begint ‘Operatie Nachtwacht’

Twee museummedewerkers voor ‘De Nachtwacht’ bij de voorstelling van de restauratieplannen. Beeld AFP

Volgende maandag start het Amsterdamse Rijksmuseum aan een grote schoonmaak van zijn pronkstuk. De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn ondergaat een jarenlange restauratie, maar zal voor het publiek wel te zien blijven. ‘Dit wordt geen simpele klus.’

“We staan op het punt om de wereld van het conserveren van schilderijen op zijn kop te zetten.” Aan het woord is Robert van Langh, hoofd Conservering en Restauratie van het Rijksmuseum. Onder zijn toezicht begint het museum aan een bijzonder ambitieus project: het restaureren van De Nachtwacht, dat is al sinds 1976 niet meer gebeurd. 

De reden voor de restauratie is dat er zich allerlei veranderingen voordoen op het schilderij. De Nachtwacht is hier en daar wit aan het uitslaan. Wat de oorzaak is, weet het museum niet, zo vertelde directeur Taco Dibbits vorig jaar al in Trouw. “Maar als je van dichtbij kijkt, kun je het op verschillende plekken zien.”  Die ‘wittige waas’ zou ook steeds sterker worden. 

Rotary Club met geweren

Met de restauratie van het meesterwerk is het museum nu voor jaren vertrokken. Voor ‘Operatie Nachtwacht’ zal het Rijksmuseum samenwerken met musea, bedrijven en universiteiten in verschillende landen. Om te beginnen gaan experts die veranderingen nu goed in kaart brengen, met allerlei hoogtechnologische snufjes. Eens ze weten wat er precies moet gebeuren, wordt er een groot plan opgesteld om de restauratie aan te pakken. 

Dat het Rijksmuseum nu begint aan de grote opknapbeurt kan geen toeval zijn. Het is exact 350 jaar geleden dat de grote meester stierf (1606-1669). In heel Nederland herdenken musea momenteel Rembrandt met tal van tentoonstellingen. Geen slecht moment dus om te beginnen aan de schoonmaak van het nationale symbool van onze noorderburen. 

Hoewel het werk uit 1642 een Amsterdamse burgerwacht afbeeldt, vertelt het doek volgens kenners heel veel over het ontstaan van de Nederlandse Republiek. “Er is een hele traditie van die ‘schuttersstukken’”, zegt kunsthistoricus en oud-directeur van het Rijksmuseum Henk Van Os. “Zij geven telkens groepjes van mannen weer die veel over de sociale lagen van die tijd tonen.” 

Die mannen komen uit de welgestelde elite van de zeventiende eeuw, toen het pas onafhankelijke Nederland zich moest weren tegen Europese grootmachten, vooral Spanje. Dankzij militaire successen en het geld dat de Ver­ee­nig­de Oost-In­di­sche Com­pag­nie binnenbracht, beleefden de Nederlanders toen een ‘gouden eeuw’. Maar De Nachtwacht is anders dan andere schuttersstukken. Niet alleen is het qua afmetingen heel groot – 3,6 op 4,4 meter – Rembrandt heeft duidelijk alles in het werk gesteld om er iets speciaals van te maken. 

Ik heb dit steeds gezien als een symbool van de vrijheid van Nederland”, zegt Van Os. “Mij is altijd de enorme artistieke gedrevenheid opgevallen die Rembrandt had om hier een verhaal mee te vertellen. Eigenlijk is dit een Rotary club met geweren. Dat intrigeert mij enorm.” 

Die gedrevenheid blijkt nog steeds uit de subtiele details die Rembrandt in De Nachtwacht heeft verwerkt. Kijken we maar even naar het witte hondje rechts onderaan. Met dat hondje wil Rembrandt weergeven dat de schutters op het punt staan om uit te marcheren. Het hondje lijkt te blaffen en reageert daarmee op de man rechts, die op zijn trommel slaat. Voor heel de compagnie het signaal om te vertrekken. 

Charlotte Rulkens, conservator van een Rembrandt-tentoonstelling in het gerenommeerde Mauritshuis, ziet in het witte hondje een unieke vondst. Een leuke manier van Rembrandt om te tonen dat de groep in beweging is. “Het is een superleuk beest, omdat het een bijdrage levert aan het werk”, zegt ze. “Het hondje lijkt nu een schim omdat de verf gedegradeerd is. Maar het heeft er ooit anders uitgezien.”

Omdat het hondje tegenwoordig niet meer helemaal uit de verf komt, ziet het er ook wat mysterieus uit. Het is vooral hier dat die ‘wittige waas’, zoals directeur Dibbits het omschrijft, zich voordoet.

Het chef‑d’oeuvre van Rembrandt zal net als De aanbidding van het Lam Gods in het Gentse Museum voor Schone Kunsten de restauratie ondergaan voor de ogen van het publiek. Rond de plek waar het doek hangt, wordt een glazen vitrine geïnstalleerd zodat bezoekers de vorderingen kunnen volgen. “Er is recent een grote delegatie van het Rijksmuseum op bezoek geweest in het MSK”, zegt Hélène Dubois, projecthoofd voor de restauratie van het Lam Gods. Volgens haar stelden de conservatoren en de publiekswerkers van het museum tal van vragen over het restaureren “in de zaal”, live voor een groot museumpubliek. Behalve in het museum kan iedereen de restauratie ook online volgen.  

Concentratie

Omdat de restauratie voor de ogen van de wereld gebeurt, is het essentieel is dat bezoekers de restauratoren kunnen volgen, maar niet storen. “We hebben hier een goede geluidsisolatie", zegt Dubois. “Ons werk is iets heel precies en de stilte helpt ons om ons te concentreren.”  

Maar door de grootte is De Nachtwacht zeker geen eenvoudig project, wil Dubois nog benadrukken. “Het Lam Gods kan uit elkaar gehaald worden en de individuele panelen zijn gemakkelijker hanteerbaar”, zegt de restaurator. “Maar bij De Nachtwacht kan dat niet. Dit wordt echt geen simpele klus.”  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234