Zaterdag 28/03/2020

FilmJóhann Jóhannsson

Regiedebuut van overleden topcomponist Jóhann Jóhannsson in wereldpremière. ‘We wilden de film afwerken voor Jóhanns familie’

Beeld uit 'Last and First Men'. Door de voorgelezen sciencefictiontekst gaan de futuristische oorlogsmonumenten uit ex-Joegoslavië lijken op ruimteschepen en bouwwerken van een beschaving uit de verre toekomst. Beeld RV

Topregisseurs als Denis Villeneuve (Arrival) en Darren Aronofsky (Mother!) lieten hem muziek schrijven bij hun werk, maar Jóhann Jóhannsson had zelf ook ambities als filmmaker. De gekwelde componist overleed echter voordat hij de montage van zijn debuut Last and First Men kon voltooien. Zijn vrienden werkten de film na zijn dood verder af.

“Het is zo’n intens gevoel om deze film eindelijk aan de wereld te kunnen tonen. Niet alleen nadat Jóhann er meer dan zeven jaar aan werkte, maar vooral ook na de twee jaar zonder hem.” De Noorse director of photography Sturla Brandth Grøvlen is op het Filmfestival van Berlijn nog zichtbaar ontroerd door de wereldpremière van Last and First Men, het regiedebuut van zijn goede vriend, de IJslandse componist Jóhann Jóhannsson. Die overleed in het voorjaar van 2017, op 48-jarige leeftijd, ook al hier in Berlijn, waar hij woonde en werkte.

Jóhannsson liet zich voor Last and First Men inspireren door het fotoboek Spomenik, waarin de Belgische fotograaf Jan Kempenaers indrukwekkende communistische oorlogsmonumenten in ex-Joegoslavië vastlegde. Met Grøvlen achter de camera trok Jóhannsson in 2014 drie weken lang naar de Balkan om diezelfde, kolossale monumenten te filmen, vanuit de meest onaardse perspectieven. Die passen bij de sciencefictiontekst die Tilda Swinton over de prachtige zwartwitbeelden inleest: het zijn passages uit Last and First Men, een klassieker van de Brit Olaf Stapledon, uit 1930. We horen hoe een stem uit de verre toekomst ons het slechte nieuws brengt dat de mensheid over twee miljard jaar aan haar einde komt.

Nood aan een gesprek?

Praten helpt, dat kan bij Tele-Onthaal: bel 106 of ga naar de website tele-onthaal.be.

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de website zelfmoord1813.be.

In de context van dat verhaal gaan de futuristische oorlogsmonumenten uit ex-Joegoslavië lijken op ruimteschepen en bouwwerken van een beschaving uit de verre toekomst. Het is een hypnotiserende ervaring van een uitzonderlijke schoonheid, waarin de muziek van Jóhannsson soms naar extatische climaxen leidt.

Passieproject

Jóhannsson droomde er al jaren van om te gaan regisseren, zegt Grøvlen. “Last and First Men was echt zijn passieproject, hij was er al sinds 2010 mee bezig. Als hij thuis met zijn familie over zijn werk sprak, dan ging het over deze film, en niet over de grote Hollywood-projecten waarvoor muziek schreef.”

Jóhannssons carrière had de laatste jaren een hoge vlucht genomen. De Canadese regisseur Denis Villeneuve zette in 2013 de deur naar Hollywood open toen hij Jóhannsson vroeg om de muziek voor Prisoners te componeren. Zijn score voor de Stephen Hawking-biopic The Theory of Everything leverde hem een jaar later een Golden Globe en een Oscar-nominatie op, en zijn verdere samenwerkingen met Villeneuve (Sicario, Arrival) maakten hem alleen maar meer gegeerd.

Jóhann Jóhannsson.Beeld rv

Sinds zijn Hollywood-doorbraak componeerde Jóhannsson voortdurend, weet Grøvlen: “Hij ging van de ene deadline naar de andere. Daardoor had hij nauwelijks nog tijd voor de montage en de muziek van zijn eigen film. Hier en daar kon hij er nog eens een uurtje aan werken. Daardoor liepen we veel vertraging op.”

Toen sloeg het noodlot toe. In de ochtend van 8 februari 2017 werd Jóhannsson dood teruggevonden op zijn appartement in Kreuzberg. Ook Grøvlen weet niet precies wat er zich die nacht afspeelde: “Ik weet alleen dat zijn hart gestopt is.” Maar iedereen die Jóhannsson kende, beseft dat hij een gekwelde kunstenaar was: “Ik heb zijn donkere kant nooit zelf gezien,” zegt Grøvlen, “maar je hoort het wel in zijn muziek. Dat soort duisternis kan je alleen maar oproepen als je ze zelf kent, denk ik.” Jóhannsson pleegde bovendien roofbouw op zijn lichaam. Volgens Duitse media begaf zijn hart het door een gevaarlijke cocktail van cocaïne en griepmedicatie.

Enorme klap

“Jóhanns plotse dood was een enorme klap,” vertelt Grøvlen, “maar na een paar maanden belde zijn manager me, om te vragen wat we nu zouden doen met Last and First Men. Hij vond het voor Jóhanns familie belangrijk dat we de film zouden afwerken. Niet iedereen was het daarmee eens. Sommigen vonden dat we de film moesten uitbrengen in de onvoltooide staat waarin Jóhann hem had achtergelaten. Maar anderen – waaronder ik – vonden dat dat van weinig respect voor zijn werk zou getuigen. Toen hebben we besloten om er verder aan te werken.”

Jóhannssons manager vroeg aan Grøvlen om de leiding over het project te nemen. Geen evidente opdracht: “Het was aanvankelijk heel emotioneel voor me. Maar na een tijd kon ik het meer als een gewone film te zien, en minder als Jóhanns project. We hebben heel bewust besloten om ons niet meer bij elke beslissing af te vragen: ‘Wat zou Jóhann doen?’ Jóhann wist zelf trouwens ook niet altijd wat hij wou. (lacht) Maar we hebben natuurlijk wel zijn visie bewaard en verder uitgediept.”

Verloren composities

Hoe de film moest klinken, had Jóhannsson gelukkig vrij duidelijk aangegeven voor zijn dood. “Jóhann had al heel wat ideeën opgenomen”, zegt Grøvlen. “Maar die moesten nog veel verder worden uitgewerkt. Een onmogelijke taak, die componist Yair Elazar Glotman echt ter harte heeft genomen: hij is er meer dan een jaar fulltime mee bezig geweest.”

Spannend voor Jóhannsson-fans is dat in Last and First Men ook flarden te horen zijn van twee geaborteerde filmscores. Zijn muziek voor Denis Villeneuves Blade Runner 2049 belandde in de vuilbak toen de producenten uiteindelijk kozen voor Hans Zimmer. De composities die hij maakte voor Darren Aronofsky’s Mother! besloot Jóhannsson dan weer zelf niet te gebruiken. De film was volgens hem sterker zonder score. “We vonden het mooi om echo’s van dat verloren werk te gebruiken in Last and First Men”, besluit Grøvlen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234