Dinsdag 27/07/2021

BoekrecensieDe Tweede Plaats

Rachel Cusk speelt mindgames in haar langverwachte nieuwe roman

Rachel Cusk. Beeld Siemon Scammell-Katz
Rachel Cusk.Beeld Siemon Scammell-Katz

Met De tweede plaats, haar elfde roman, krijgt de lezer weer een glimp van de ‘oude’ Rachel Cusk te zien, inclusief uitgediepte personages en een dramatische opbouw.

Na het doorslaande succes van haar Contouren-trilogie, waarin ze met een vrijwel intrigeloze mengeling van autofictie en essayistische uitweidingen de grenzen van de romankunst oprekte, zou je bijna vergeten dat Rachel Cusk (1963) ooit, vóór Outline (2014), Transit (2017) en Kudos (2018), tamelijk traditionele romans schreef.

Sprankelende sociale komedies waren dat, vaak met volop ruimte voor de ouderwetse genoegens die haar recentelijk amper nog leken te interesseren. Grondig uitgediepte fictieve personages, bijvoorbeeld. Of plots met zoiets als een klassieke dramatische opbouw en een bevredigende ontknoping.

Prozavarianten van ‘the well made play’ waren het haast, achteraf gezien.

Voor wie die kant van Cusks schrijverschap stiekem een beetje heeft gemist, is De tweede plaats uitstekend nieuws. In haar elfde roman creëert ze namelijk een bijzonder geslaagde tussenvorm.

Kindvrouwtje

Vertelster ‘M’ is net als Faye in de Contouren-reeks een schrijfster van middelbare leeftijd, maar blijkt algauw geen onversneden alter ego. Haar verhaal, in een lange monoloog verteld, begint in Parijs, waar ze als jonge vrouw met een teleurstellend huwelijk overspel met een oudere collega overwoog. En, in de trein de stad uit, een onheilspellende ontmoeting had met ‘de duivel’ in de gedaante van een hoogst onsmakelijke mansfiguur (‘zijn groenige ogen waren bloeddoorlopen en als hij lachte zag je zijn gore gebit met pal in het midden een volkomen zwarte tand’) die een schaars gekleed kindvrouwtje bepotelde.

Maar het relaas komt pas goed op gang wanneer ze, zo’n vijftien jaar later, contact zoekt met de kunstschilder.

Van hem zag ze destijds in Parijs een expositie die haar van haar sokken blies, vooral door de volstrekte mannelijke vrijheid die zijn doeken uitstraalden. En nu, inmiddels hertrouwd met de zorgzame ‘doener’ Tony, nodigt ze L via een wederzijdse kennis uit om zijn intrek te nemen in een gerenoveerde cottage op hun erf aan zee.

Waarom? Omdat het landschap daar van een ongrijpbare schoonheid is, schrijft ze hem. ‘Het is heel troosteloos en troostrijk en geheimzinnig. (…) Ik zou graag willen dat je hierheen kwam, om te kijken hoe het er door jouw ogen uitziet.’ Maar, voel je, ze wil vooral ook zélf door die ogen gezien worden. Door L als representant van de kunstzinnige bohemienwereld waarvan ze zich afgesneden voelt.

Rachel Cusk, 'De tweede plaats', De Bezige Bij, 191 p., 20,99 euro. Vertaling Marijke Versluys.

 Beeld De Bezige Bij
Rachel Cusk, 'De tweede plaats', De Bezige Bij, 191 p., 20,99 euro. Vertaling Marijke Versluys.Beeld De Bezige Bij

De schilder bedankt aanvankelijk, maar komt dan alsnog. Waarop zich uiteraard allerminst het droomverblijf ontvouwt waarop M hoopte.

Haar noodgedwongen weer thuiswonende dochter Justine en haar wat sullige vriendje Kurt, die de gastencottage hebben betrokken, moeten uitwijken naar het ouderlijk huis. Wanneer L arriveert, blijkt hij zijn jonge ‘vriendin’ Brett uit New York te hebben meegenomen, een flapuiterig Fifth Avenue-prinsesje dat door M op slag als een aandachtsrivale wordt beschouwd.

En L zelf is, euh, uitdagend gezelschap: een ongetwijfeld briljante diva, die zijn kunst uitdrukkelijk boven moraliteit stelt en zijn omgeving met duivels (!) plezier manipuleert. Zo portretteert hij álle aanwezigen, maar gunt M dat genoegen pesterig lang niet. Om, wanneer hij dat wel doet, een sardonisch kunstwerk af te leveren.

Dramatisch kookpunt

Cusk brengt de spanningen geleidelijk tot een dramatisch kookpunt. Er zijn enkele sterke komische scènes. (Zoals die waarin Kurt, die plotseling schrijver wil worden, iedereen verveelt met een voorleessessie uit zijn fantasy-epos in wording.)

Ondertussen komen in M’s woordenstroom én leven uitgebreid thema’s aan de orde die we kennen uit Cusks recente zelfonderzoeken. Van het belang van kunst en de schaduwzijden van het moederschap tot ongemak bij traditionele genderrollen en de aangeleerde neiging van de vrouw zich ondergeschikt te maken (of van mannen om hun privileges op te eisen).

Autofictie is De tweede plaats zoals gezegd niet. Wel min of meer biofictie, zo blijkt wanneer Cusk op de laatste pagina meldt dat haar roman ‘schatplichtig is’ aan Lorenzo in Taos (1932). Daarin noteerde Mabel Dodge Luhan haar herinneringen aan het niet geheel rimpelloze verblijf van D.H. Lawrence in de kunstenaarskolonie van haar en haar man in New Mexico. Cusk liet haar gedachten dus gaan over een gefictionaliseerde versie van ándermans leven.

Met even fascinerend resultaat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234