Woensdag 16/10/2019

Expo

Pure Rubens: “De meester had vast geen toestemming gegeven voor deze expo”

De schets van ‘Prometheus’ is veel wilder dan de latere versie. Beeld Prometheus, Museo Nacional del Prado

De expo Pure Rubens – nu te zien in Boijmans Van Beuningen – had de meester zelf waarschijnlijk verboden. Want wat je te zien krijgt, zijn de schetsen van Rubens: de probeersels en de voorontwerpen. Ze zijn wild en spontaan, vaak onaf. Maar net dat onaffe kantje maakt ze zo bijzonder. 

Rubens, dat is pure barok. Gespierde mannenlijven en wulpse vrouwen, roze engelen, steigerende paarden met wapperende manen: een en al beweging en expressie. Hoe meer drama, hoe beter. Zijn helden kijken geschrokken, verbaasd of vertederd. Het zijn figuren uit de klassieke oudheid, goden, nimfen en heiligen. Minder gekend dan zijn schilderijen, zijn de schetsen van Rubens. “Even energiek en dynamisch, maar sneller gemaakt, spontaner”, vertelt conservator Friso Lammertse. “En net daardoor voelen ze moderner aan, bijna impressionisme avant la lettre. Bijzonder ook is dat ze geschilderd zijn. Voor die tijd was dat vernieuwend. Zijn tijdgenoten maakten hun ontwerpen meestal in pen of krijt op papier. Rubens niet. Hij maakte er echte meesterwerken van. En vaak met grote afmetingen.” Lammertse is conservator oude schilder- en beeldhouwkunst in Boijmans Van Beuningen. Samen met Alejandro Vergara van het Prado in Madrid stelde hij de expo samen. De twee werken al zo’n tien jaar samen op Rubens. Het is de derde tentoonstelling die ze opzetten. Op Pure Rubens zijn er zo’n 450 schetsen te zien: ontwerpen voor schilderijen, maar ook voor zilveren schalen, tapijten en architectuurpoorten.

Voorproefje

“Voor Rubens was het wellicht commmercieel interessant om zijn schetsen te schilderen”, zegt Vergara. “Zo’n schets moest de opdrachtgever al een voorproefje geven van het eigenlijke werk, meestal een groot schilderij. En een olieverfschilderij presenteert mooier dan een eenvoudige schets in pen of krijt. Maar ik denk ook dat Rubens echt graag schilderde, dat hij er plezier in schepte.” De schetsen deden dienst als voorbeeld, voor zijn leerlingen. Zodat ze konden zien hoe het moest. Rubens had een groot atelier waar assistenten zijn werken voltooiden. Van veel schilderijen weten we niet helemaal zeker wie ze maakte. De schetsen zijn wel vrijwel zeker van de hand van Rubens zelf. “Dat maakt ze zo bijzonder”, aldus Friso Lammertse. “Je ziet de echte Rubens aan het werk.”

In de expo zie je enkele keren het schilderij naast de schets die als voorbeeld diende. “Soms vind ik de schets mooier”, merkt Vergara op. “Kijk naar Prometheus. De schets van Rubens is veel wilder dan de latere versie. Prometheus heeft net het vuur van de goden gestolen. Je voelt de suspense die in de lucht hangt. Het is alsof je zelf Prometheus wordt.”

Bij ‘De gevangenneming van Simson’ zit je midden in de actie. Beeld RV - National Gallery, London

Geen betere huidschilder

Dat Rubens zowat alles aankan, daarover zijn beide conservatoren het eens. “Ook in zijn tijd werd hij al beschouwd als de god onder de schilders. Je kan hem gerust tot de twintig beste ooit rekenen”, zegt Lammertse. “Rubens was een geboren verhalenverteller.” Hij troont ons mee naar De gevangenneming van Simson, een werk uit zijn vroegere periode, met grote licht-donkercontrasten. “Heel onevenwichtig, maar net daardoor doet het erg modern aan. Simson wordt letterlijk weggetrokken uit de armen van Delila. Je zit midden in de actie. En dan is er nog de manier waarop Rubens de huid schildert. Er is geen betere huidschilder dan Rubens. Niet voor hem, en na hem ook niet. De huid lijkt levend. Je kan allerlei theorieën verzinnen hoe je die huid schildert, maar niemand doet het hem na. Zijn assistenten probeerden het, maar dat werkte niet.”

Het portret van deze knaap duikt op in meerdere schilderijen, bijvoorbeeld als apostel. Beeld RV - Blanton Museum of Art

Blozende wangen

Toch zou Rubens er waarschijnlijk niet blij mee zijn dat zijn olieverfschetsen vandaag getoond wordt aan het grote publiek. “Tijdens zijn leven heeft Rubens geen enkele schets verkocht, of zelfs maar weggegeven”, aldus Friso Lammertse. “Uit zijn brieven blijkt dat hij voor een opdracht in een kerk nog liever een extra altaarstuk maakte dan zijn schetsen af te geven. En zelfs een vraag van Maria De Medici werd afgewezen. Rubens bewaarde zijn schetsen allemaal in zijn atelier. Waarschijnlijk wilde hij de vrijheid behouden om er nadien nog wat aan te veranderen. Soms werd in het latere schilderij een figuur toegevoegd, of werd de compositie aangepast. Zijn schetsen doen ook dienst als archief van portretten. Hoofd van een jongen is een portret van een jonge knaap, met zwarte, ongekamde haren en blozende wangen. Diezelfde jongen zie je later opduiken in andere schilderijen, bijvoorbeeld als een apostel.

“In het werk ‘Leeuwenjacht’ zit een ongelofelijke vaart en dynamiek. Het onaffe creëert beweging, het wappert hier en daar. En toch valt het nooit uit elkaar.” Beeld RV - The National Gallery

Vaart en dynamiek

In zijn schetsen kon Rubens ook volop experimenteren met kleuren en composities. Lammertse heeft veel bewondering voor het werk Leeuwenjacht, gebaseerd op een fresco van Leonardo da Vinci. De strijd tussen mensen verandert Rubens in een strijd tussen mensen en leeuwen. “Je ziet hoe Rubens zijn fantasie de vrije loop laat. Het is waarschijnlijk heel snel gemaakt, en net daardoor zit er een ongelooflijke vaart en dynamiek in. Het onaffe creëert beweging, het wappert hier en daar. En toch valt het nooit uit elkaar. De compositie is compact en krachtig.”

‘De verwelkoming van Psyche op de Olympus’ met gespierde mannen en voluptueuze vrouwen. Als geen ander laat Rubens ons voelen dat we deel zijn van een groter geheel. Beeld RV - The Princely Collections, Vaduz-Wenen

Jaloezie

Doorheen de expo valt op hoeveel taferelen we te zien krijgen uit de Bijbel, de klassieke oudheid en de mythologie: verhalen over Simson en Delila, Achilles, de verdrijving van Adam en Eva uit het aardse paradijs. Steeds opnieuw wordt het hogere, het goddelijke verbeeld. Als geen ander laat Rubens ons voelen dat we deel zijn van een groter geheel. Maar toch is er ook de menselijke emotie: je ziet de passie van een moeder, de jaloezie van een bedrogen echtgenoot. “Mensen vragen me weleens wat ik toch zie in die oude schilderkunst”, zegt Vergara. “Er is inderdaad afstand met onze wereld van vandaag. Maar die afstand maakt het net interessant. Zie het als een reis naar een andere plek in een andere tijd.” Bij Rubens moet je volgens Lammertse je tijd nemen om hem beter te leren kennen. “Ik had eerst niet zoveel met die barokke schilderijen”, zegt hij. “Rubens geeft zich niet direct prijs. Je moet hem leren kennen. Maar het is de moeite waard. Hij wordt er alleen maar beter op.”

Pure Rubens loopt tot 13/1 in Rotterdam. boijmans.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234