Dinsdag 17/09/2019

Plagiaat

Pure originaliteit in kunst of wetenschap: bestaat dat wel?

Damien Hirst baseerde zich voor zijn beroemde 'Butterflies' op een Victoriaans dienblad. Geen enkel van zijn werken is ooit ontsproten aan een origineel idee, geeft hij voor het eerst toe. Beeld BELGAIMAGE

"Al mijn ideeën zijn sowieso gestolen." Voor het eerst geeft Damien Hirst toe dat zijn werken op die van anderen gebaseerd en verre van origineel zijn. Maar wat is dat, originaliteit? En bestaat dat wel?

Zijn beroemde Butterflies baseerde hij op een Victoriaans dienblad. Het idee voor zijn reeks 'spot paintings' heeft hij eveneens van iemand anders, mogelijk van de abstracte schilder Larry Poons, mogelijk van een andere artiest. Gejat is het in ieder geval, geeft Damien Hirst nu voor het eerst na jaren van beschuldigingen van plagiaat toe. 

"Al mijn ideeën zijn sowieso gestolen", zegt hij in een kortfilm van kunstwebsite HENI Talks. Volgens Hirst werd hem tijdens zijn opleiding aan Goldsmiths College expliciet aangeleerd dat originaliteit overroepen is: leen geen ideeën, steel ze, was daar de boodschap.

Het is de verbastering van wat Pablo Picasso vorige eeuw al placht te verkondigen: slechte kunstenaars kopiëren, goede kunstenaars stelen. Je moet de mosterd nu eenmaal ergens halen.

Jobs en Einstein

Hirst zal de eerste en de laatste niet zijn die de wijsheid van de beroemde Spaanse schilder tot zijn lijfspreuk maakte. Steve Jobs was apetrots op het feit dat Apple altijd schaamteloos goede ideeën van de concurrentie stal. Dat zijn Macintosh losjes gebaseerd is op een model van Xerox, vond hij niks om te verbergen.

Zelfs de grote Albert Einstein speelde naar de letter leentjebuur. Het relativiteitsprincipe beschreef Galileo Galilei al omstreeks 1600. Dat de lichtsnelheid eindig is, wisten onze voorouders in de 17de eeuw ook. 

"Wat Einstein uniek maakt, is dat hij een beginsel heeft gecreëerd dat de lichtsnelheid altijd constant is. Dat bewees hij vervolgens met theorieën van anderen", zegt professor wetenschapsethiek Gustaaf Cornelis (VUB en UA). "De originaliteit van Einstein schuilt dus in het combineren en tot iets nieuws maken van eerdere ontdekkingen van onder meer Mach, Schur en Galilei."
 Einstein belichaamt dus wat die andere grote wetenschapper, Isaac Newton, al wist in 1675: we staan op de schouders van de reuzen uit het verleden. 

Originaliteit in de puurste zin van het woord is fictie, betoogt Cornelis. "Stel: je vindt iemand zonder invloeden, die niet naar school is geweest en geen contact met de maatschappij heeft gehad. In het allerbeste geval zal die persoon misschien het wiel opnieuwuitvinden." 

Plagiaat

Toch is het niet omdat iets niet origineel is, dat het ook plagiaat is. In de wetenschap is het verschil duidelijk: je kunt het materiaal van anderen gebruiken, zolang je correct citeert en bronnen vermeldt. Zelfs al brouw je van twee zinnen een nieuwe die nooit eerder werd geschreven, dan nog moet je je schatplichtigheid melden. De wetenschappelijke integriteit respecteren, heet dat.

Maar hoe doe je dat in andere domeinen? Kunstenaars die zich inspireren op de traditie van pakweg Mondriaan, kunnen moeilijk een voetnoot onder hun handtekening zetten. Architecten die een toets art nouveau aan hun bouwwerk toevoegen, zetten de naam van Victor Horta niet onder het ontwerp. Modeketens die zich inspireren op de stijl van Chanel zetten dat niet in het etiket. 

En dat hoeft ook niet, zegt hoogleraar auteursrecht Marie-Christine Janssens (KU Leuven). Want ideeën op zich, die zijn vrij. "Het auteursrecht biedt geen bescherming aan originele ideeën, dat staat zo expliciet in de wet. Men mag die dus gewoon stelen. Originaliteit slaat enkel op de uitwerking van een idee. Jouw werk moet er dus anders uitzien dan dat van de persoon bij wie je je inspiratie gehaald hebt."

Een werk uit de 'Spots'-serie van Damien Hirst. Beeld BELGAIMAGE

Het principe is heel duidelijk, maar de toepassing kan flou zijn, geeft Janssens toe. Een arena waar veel auteursrechtelijke veldslagen worden uitgevochten, is de literatuur. Je kunt er gif op innemen dat wanneer een boek succesvol wordt, er een auteur opstaat die claimt dat het scenario gebaseerd is op een oud werk van zijn hand. "Maar dan moeten de plot, de chronologie en de personages al erg sterke gelijkenissen vertonen", zegt Janssens. "Een romance tussen een Française en een Engelsman in een Tweede Wereldoorlog-setting volstaat niet om te spreken van plagiaat."

En Hirst? Gaat hij over de grens door te bekennen dat al zijn ideeën netjes gepikt zijn van een ander? Juist niet, zegt Janssens. "Hij omschrijft perfect de kern van het auteursrecht. Hirst staat er voor bekend om de grens op te zoeken van het toelaatbare op dat vlak. Ethisch mag je daar vragen bij stellen, maar juridisch is daar niks mis mee."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234