Dinsdag 23/07/2019

Kerkgeschiedenis

Precies 500 jaar geleden begon Luther de reformatie. Wie was die hartstochtelijk hatende hervormer?

Maarten Luther (1483-1546) door Lucas Cranach de Oudere (1529) Beeld Getty Images

Met het vastspijkeren van zijn 95 stellingen op de deur van kerk in Wittenberg - vandaag precies 500 jaar geleden - zette Maarten Luther de Reformatie in gang.

Zelfs leken op het gebied van de kerkgeschiedenis menen twee dingen te weten van Maarten Luther (1483-1546): dat hij op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen tegen de rooms-katholieke geloofspraktijk op de deur van de kerk in Wittenberg spijkerde, en dat hij vier jaar later, toen hij zich in Worms ten overstaan van keizer Karel V moest verantwoorden voor zijn geloofsafval, de woorden sprak: "Hier sta ik, ik kan niet anders." 

Vermoedelijk heeft Luther het ene niet gedaan en het andere niet gezegd. Maar de mythen rondom de kerkhervormer, veelal door hemzelf gecreëerd, doen niets af aan zijn betekenis voor het verloop van de Europese geschiedenis.

Ga maar na: Luther, een augustijner monnik, stelde de machtsaanspraak van de paus ter discussie en hij opende de frontale aanval op het verdienmodel van de almachtige Rooms-Katholieke Kerk: de verkoop van aflaten - documenten waarin werd vastgelegd met welke duur het verblijf in het vagevuur werd bekort. Met name de zogenoemde Pieteraflaten, met de opbrengst waarvan de bouw van de Sint Pietersbasiliek in Rome werd bekostigd, golden als toonbeeld van de perfiditeit van de moederkerk.

Luther kwam tot het inzicht dat die Kerk niet te hervormen was. Ze stoelde immers op de gedachte dat de mens alleen de genade van God kon verwerven door zich te onderwerpen aan de plichten die de Kerk hem oplegde. Onzin, betoogde Luther. Niet de clerus, maar God alleen kon de mens genade schenken. En de mens kon slechts hopen die genade met een vroom en arbeidzaam leven te verkrijgen. Sterker: de Rooms-Katholieke Kerk verhinderde de gelovige om nader tot God te komen. Reden voor hem om de paus en zijn personeel letterlijk te verketteren.

Dolle honden

Luthers geschriften, die na de uitvinding van de boekdrukkunst een groot bereik hadden, brachten een revolte te weeg: van (Duitse) vorsten tegenover de paus en de keizer, en van boeren tegenover hun heren. Luther schrok van de beweging die hij zelf had ontketend. Het was nooit zijn bedoeling geweest om boeren tot opstandigheid aan te zetten tegen het wereldlijk gezag. Hij spoorde de vorsten dan ook aan om de opstandige boeren - "dolle honden", in Luthers terminologie - "tegen de grond te slaan, te wurgen, heimelijk en openlijk neer te steken".

Bronzen standbeeld van Maarten Luther in Hannover. Beeld AFP

Ja, Luther kon hartstochtelijk haten. Dat ondervonden ook de Joden, die eerst hun Messias hadden gekruisigd en die vervolgens niet bereid waren om Luther te volgen toen die een alternatief bood voor de Rooms-Katholieke Kerk. Dat althans, zien sommige Lutherkenners als de verklaring voor de antisemitische razernij waarin de hervormer in zijn laatste levensjaren verviel. Anderen zien Luthers antisemitisme als een constante in zijn leven. Hoe het ook zij: het idioom van Luthers pamflet Über die Juden und ihre Lügen is uitwisselbaar met dat van Der Stürmer, het tijdschrift van Hitlers opper-antisemiet Julius Streicher.

Het ongemak daarover is nog altijd voelbaar bij Luthers nazaten. De Evangelische Kerk in Duitsland erkende in 2015 de Joden "verregaand in de steek" te hebben gelaten. En vorig jaar deed de Protestantse Kerk in Nederland afstand van de laakbare uitspraken van Luther. Uit boetvaardigheid - een Lutherse deugd - maar ook om de aandacht te vestigen op de verdienste die de vuilbekkende kerkhervormer ondanks alles heeft gehad: dat hij voorging in de opstand tegen de gecorrumpeerde moederkerk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden