Woensdag 27/10/2021

Expo

'Post Pop: East Meets West': Een wereld van verschil

null Beeld Saatchi Gallery
Beeld Saatchi Gallery

De tentoonstelling Post Pop: East Meets West laat zien hoe de invloed van popart zich als een onuitwisbare inktvlek over de planeet heeft verspreid. Maar waar westerse kunstenaars op esthetisch genot mikken, gebruiken Russen en Chinezen de taal van de popart om politieke boodschappen in hun werken te smokkelen.

"Kijk, dit is Andy Warhol." De jonge twintiger probeert zijn vrienden te imponeren met zijn kennis van de kunstgeschiedenis, maar eilaas. Zijn brede armgebaar wijst naar een reeks kunstwerken van de Amerikaanse kunstenaar Mike Bidlo die naam heeft gemaakt met het meticuleus kopiëren van werk van onder anderen Marcel Duchamp, Pablo Picasso en dus ook Andy Warhol, zoals de zeefdruk Not Warhol (Campbell's Soup Can, Chicken Gumbo Soup, 1962) of de met acrylverf beschilderde houten 'doos' Not Warhol (Brillo Soap Pads Box Pasadena Type, 1969).

Toegegeven, je moet al een kenner zijn om een Bidlo bij de eerste oogopslag van een Warhol te onderscheiden, maar de kerel had beter moeten weten. We bevinden ons immers op de tentoonstelling Post Pop: East Meets West in de Saatchi Gallery in Londen, die de invloed van popart op de latere generatie kunstenaars wil tonen.

Of popart écht de invloedrijkste stroming is van de tweede helft van de 20ste eeuw, zoals de drie curatoren met een onverzettelijk aplomb poneren, daarover kan een stevig boompje worden opgezet. Ze promoten die stelling natuurlijk om het cachet en belang van hun eigen tentoonstelling te vergroten. In elk geval laat de exhaustieve expositie - 250 werken van meer dan 100 kunstenaars; ons bezoek duurde een uur of drie - zien dat die invloed zich als een onuitwisbare inktvlek over de planeet heeft verspreid. Afijn, toch op het noordelijk halfrond.

Post Pop: East Meets West focust op drie gebieden. East - het hangt er natuurlijk vanaf wat je gezichtspunt is - staat voor enerzijds China (en een beetje Taiwan) en anderzijds de USSR of de gebieden die daar vroeger toebehoorden. Het Westen wordt vertegenwoordigd door het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De tentoonstelling is niet geografisch opgebouwd, maar geclusterd rond zes inhoudelijke thema's. Dat is een verdedigbare opbouw omdat zo de verschillen in aanpak tussen kunstenaars uit het 'Oosten' en het 'Westen' geaccentueerd worden.

Wie echter met enige afstand naar de doorwerking van de popart wil kijken, doet dat beter wél in geografische termen. Omdat Post Pop: East Meets West heel overtuigend toont dat de kunstenaars uit China en de (ex-)USSR de erfenis van de popart door de band genomen heel anders gebruiken dan de Britten en Amerikanen.

Met de f van Facebook

Om bij Campbell's Soup te blijven: Post Art No. 1 (Warhol) van het Rusissche duo Vitali Komar en Aleksander Melamid is een olieverf-replica van een zeefdruk van Warhol die het duo met een vlammenwerper heeft bewerkt. Een door vuur verteerd doek was hun manier om in 1973 Amerikaanse popart aan te passen aan de eisen van het socialistisch realisme, de door de Sovjet-overheid gepropageerde kunststroming.

35 jaar later is Pavel Peppersteins tweeluik Black Square and Campbell een stuk dubbelzinniger. Op de linkerhelft verplettert een zwart vierkant - uiteraard het beroemde Zwart vierkant van Kazimir Malevitsj symboliserend - een blik van Campbell's. Het rode vocht dat eruit stroomt, lijkt meer op bloed dan op de chowder van venusschelpen die de verpakking belooft. Maar op het rechterdeel staat een ongeschonden soepblik triomfantelijk op het neerliggende zwarte vierkant. 'Of' staat in het Russisch boven elk van de twee beelden: moeten we de Amerikaanse dominantie vrezen of zijn we sterk genoeg om ons niet door Uncle Sam te laten kisten?, lijkt Pepperstein te vragen.

Maar Pepperstein is de uitzondering op de regel. Russische kunstenaars hebben na de ineenstorting van het communistische regime de angel uit hun kunst gehaald, wat goed te merken is als je de evolutie van sommigen bekijkt. Aleksandr Kosolapov bijvoorbeeld heeft een schilderij met daarop het logo van Coca Cola en een afbeelding van Christus, met daaronder de tekst 'This is my blood'. En ook eentje met naast datzelfde logo het profiel van Lenin en de tekst 'It's the real thing - Lenin'. Het lijken twee gelijklopende werken, maar hun leeftijd spreekt dat tegen. Het eerste dateert van deze eeuw; het tweede van 1982, toen dat voor veel meer ophef zorgde - hoewel Kosolapov in die periode al in de Verenigde Staten verbleef.

Waardoor de vraag rijst wie zich het sterkst beledigd moet voelen: de Sovjets of de Amerikanen? Zijn gloednieuwe sculptuur Hero, Leader, God - een lachende Mickey Mouse centraal die Lenin en Christus als een ouderpaar aan de hand houdt - voelt vooral als een braaf werk dat uit de koker van Jeff Koons had kunnen komen.

Kritiek op het huidige door Poetin gedomineerde Rusland is (voorlopig nog?) zeldzaam. De vorig jaar overleden Vladislav Mamisjev-Monro die zelfportretten realiseerde als Napoleon, Dracula of Marilyn Monroe, heeft er ook eentje als Poetin. Maar wanneer de focus verschuift naar de nieuwe wereldheersers - multinationals die over ons leven heersen - is de scherpte er wél. Recycle Group, waarachter de twintigers Andrej Blochin en Gregori Koeznetsov schuilen, maakten de kenmerkende f van Facebook na in een blok donkere kunststof (The Letter F) van bijna vier meter hoog en plaatsen daarnaast een kopie van een van de mythische Stenen Tafelen waarop Mozes de 10 Geboden van Jahweh zou hebben ontvangen. Er is een boodschap in gehouwen: '10 commandments - updating in progress...', met daaronder het kenmerkende update-icoontje bestaande uit een cirkel van streepjes.

null Beeld Saatchi Gallery
Beeld Saatchi Gallery
null Beeld Saatchi Gallery
Beeld Saatchi Gallery

Culturele Revolutie

In China stoppen de popartvolgers wel nog een sterke politieke angel in hun kunst. En dan denken we in eerste instantie niet eens aan Ai Weiwei, China's beroemdste culturele dissident. Het was niet in de eerste plaats zijn werk - dat sowieso meer door dada dan popart beïnvloed is - dat hem in de problemen bracht, maar zijn kritiek via sociale media op de Chinese overheid. Pas nadien heeft zijn werk een sterke politieke dimensie gekregen - weliswaar bijna volledig gecentreerd op zijn eigen persoon. Met bijvoorbeeld 'documentaires', gemaakt door zijn assistenten, die 's mans leven oeverloos registreren en waarvan het voornaamste doel lijkt Ai Weiwei te behoeden voor de willekeur van de Chinese machthebbers. Of met zijn sublieme installatie S.A.C.R.E.D. op de vorige Biënnale.

Wie als kunstenaar in het China van de 21ste eeuw wil overleven én kritiek heeft op hoe de Communistische Partij de maatschappij organiseert, doet dat beter op een bedekte wijze. De Shanghainees Xu Zhen is daarvan een treffend voorbeeld. Hij trekt de aandacht met spectaculaire performances (186 cm afgraven van de top van de Mount Everest - de vraag of het echt gebeurd is, is uiteraard deel van het kunstwerk) of video's (mannen die een slapende panda helpen ejaculeren), maar daartussen smokkelt hij kritische beelden, zoals collages uit de Spread B-reeks, waarvan er twee in de Saatchi Gallery te zien zijn.

Ook toen het Chinese regime nog strenger censureerde, durfden kunstenaars hun kritische stem te laten horen, maar meer nog dan nu dienden ze hun boodschap te verhullen. Het vermommingsmiddel bij uitstek was de beeldtaal van popart. In de jaren 90 werd een aantal van die kunstenaars onder de noemer political pop samengebracht. In zijn Great Criticism-serie combineert Wang Guangyi iconische beelden uit de Culturele Revolutie, waar hij ook het slachtoffer van was, met bekende westerse merknamen zoals Swatch of Benetton.

De kritiek op het propagandabombardement dat met de Culturele Revolutie gepaard ging, was verhuld achter de kritiek op ongebreidelde reclamepropaganda. Maar als je de schilderijen bekijkt, begrijp je als nuchtere Europeaan niet goed dat de Chinese censor het commentaar op eigen land niet zag. Blijkbaar is het voldoende om het kapitalisme aan te vallen om niet opgejaagd te worden door de censuur.

Link met België

Een andere sleutelfiguur van political pop was Yu Youhan, een nog groter slachtoffer van de Culturele Revolutie, die bekend is geworden met zijn acryldoeken waarop hij Mao Zedong portretteert in alledaagse situaties: socialistisch realisme gekoppeld aan popartesthetiek. Op het eerste gezicht voldoende de partijlijn volgend, zeker als hij op het doek Mao citeert: "De nederigen zijn het intelligentst, de elite is het sterkst onwetend." Maar de ironie die in de composities verwerkt is - bijvoorbeeld een kat in een tekstballon - schenkt de werken op subtiele manier een kritische ondertoon.

Ook in de 21ste eeuw blijven de political-popkunstenaars wantoestanden uit de Chinese geschiedenis hekelen. Feng Mengbo bewerkt tegenwoordig spelconsoles van Arcade: hij verwijst in die werken naar de Grote Sprong Voorwaarts en incorporeert de iconografie van de opera's die tijdens de Culturele Revolutie opgevoerd werden en tot diep in het collectieve geheugen van China zijn doorgedrongen. Een van de opvallendste werken in de tentoonstelling bezit een link met ons land. Liu Dahongs Sacrificial Altar is een herwerking van het Lam Gods met Mao op de plaats van God de Vader en zijn derde echtgenote Jiang Qing en maarschalk Lin Biao aan zijn zijde, en voorts veel gelukkige Chinezen ten tijde van, u raadt het al, de Culturele Revolutie.

Bij de Sovjets/Russen en - vooral - de Chinezen merk je dat de taal van de popart gebezigd wordt om een politieke boodschap in de werken te smokkelen. Britten en Amerikanen zijn vooral aangetrokken door de iconografie van de popart. Niet dat kunst met een politiek of maatschappelijk cachet hoger staat dan kunst die vooral mikt op esthetisch genot; dat hoort u ons zeker niet zeggen. De gestileerde werken van Julian Opie, het overrompelende vijfluik Black Supper van fotograaf Andres Serrano of Undressed van David Mach (een installatie bestaande uit 1666 deels lege, deels met verf gevulde HP Sauceflesjes) behoren tot het beste van wat er op Post Pop: East Meets West te bewonderen valt. Maar het inhoudelijke contrast met hun collega's uit het 'Oosten', is frappant.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234