Woensdag 22/05/2019

Muziek

Pop en plagiaat: hoe origineel kan een hitsong vandaag nog klinken?

Ed Sheeran is lang niet de enige artiest die leentjebuur speelt. Beeld EPA

Ed Sheeran moet zich dit jaar voor de rechtbank verantwoorden in een copyrightzaak. Alwéér, want het is niet de eerste keer dat de Britse hitlijster wordt weggezet als een muzikale jatter. Maar is het met tachtig jaar popmuziek in de achteruitkijkspiegel nog wel mogelijk om níét van plagiaat beschuldigd te worden?

Een jury moet binnenkort uitmaken of de Britse popster het ritme en de melodie van Marvin Gayes ‘Let’s Get It On’ geplagieerd heeft voor de hit ‘Thinking Out Loud’. Dat heeft een rechter in New York vorige week beslist. Die opperde dat er “wezenlijke gelijkenissen” bestaan tussen beide songs.

De klagers zijn erfgenamen van producer Edward Townsend, die ‘Let’s Get It On’ samen met Gaye schreef. Het doet denken aan het proces dat de erfgenamen van Gaye aanspanden tegen Robin Thicke en Pharrell Williams, wier ‘Blurred Lines’ in hun oren te veel klonk als ‘Got to Give It Up’. Een lucratieve zaak: Thicke moest ruim 6 miljoen euro ophoesten.  

“Onze grootste angst is tegenwoordig om ooit een wereldhit te schrijven”, vertelden de jongens van het soulduo Jungle ons vorig jaar. “We hebben het buskruit niet uitgevonden, hè. Zowat elke song van ons is door een van onze muzikale helden geïnspireerd. We zijn het haasje als de erfgenamen van deze of gene soulzanger geld riekt.”

Ook Tom Barman van dEUS vertelde eerder al in De Morgen dat “honderden, zo niet duizenden liedjes” tot zijn muzikale DNA behoren. Een van de riffs in ‘Suds & Soda’ werd bijvoorbeeld gelicht uit ‘Are You Gonna Go My Way’ van Lenny Kravitz. “Bewust of onbewust heb ik eindeloos veel geplunderd uit het werk van mijn grote voorbeelden. Sommigen beschouwen dat als een eerbetoon, anderen als ‘bewerking’, maar voor mijn part noem je het ook gewoon fuckin’ diefstal.”

Maar op fuckin’ diefstal staat natuurlijk een straf. En in de popmuziek wemelt het vandaag van claims. Zo werd vorig jaar onder meer Lana Del Rey (door Radiohead) op het matje geroepen, evenals Nicki Minaj (door Tracey Chapman) en Eurovisie-winnares Netta (door The White Stripes). Ook Taylor Swift en Bruno Mars hadden wat uit te leggen.

Inspiratiebron en meer

Of er in muzikale disputen sprake is van een inbreuk op het auteursrecht, is bij popmuziek niet zo eenvoudig te duiden. Sabam verzamelt bij zo’n dispuut een expertencommissie van musicologen, die een technisch rapport opstellen met een gedetailleerde conclusie, maar zonder oordeel of het om plagiaat gaat. Met dat rapport kunnen artiesten dan wel eventueel naar de rechtbank stappen. 

“Maar dat gebeurt in België eigenlijk zelden”, zegt Olivier Maeterlinck van Sabam. “Meestal proberen auteurs en componisten dat in der minne te regelen.” Zoals Johnny Cash die Gordon Jenkins ooit een envelop met 75.000 dollar (65.000 euro) stuurde, toen die laatste terecht had opgemerkt dat ‘Folsom Prison Blues’ wel érg leek op ‘Crescent City Blues’. Of zoals Sam Smith, die spontaan royalty’s aanbood toen bleek dat zijn nummer ‘Stay with Me’ onbedoeld overeenkomsten vertoonde met een song van Tom Petty en Jeff Lynne. Beide heren werden daarop in de credits opgenomen.

Tussenbeide komen doet Sabam zelf nooit. “Plagiaat moet uitgevochten worden in de rechtbank. We beheren wereldwijd de rechten van auteurs en componisten. Partij kiezen is niet mogelijk.”  Advocaat Didier Deneuter, expert intellectuele rechten, media- en entertainmentrecht, merkt dat hij steeds vaker vragen over plagiaat krijgt op zijn bureau. “Het is schering en inslag dat een artiest elementen uit zijn eigen werk herkent bij de song van deze of gene artiest. Of dat die zélf schrikt wanneer zo’n beschuldiging hem of haar bereikt. Of ik voorbeelden kan geven? Nàh. (lacht) Dat mag ik natuurlijk niet, behalve als de zaak ook effectief voorkomt.”

Meestal wordt zo’n dispuut buiten de muren van de rechtbank afgehandeld, weet hij. “Procederen duurt lang en is kostelijk. Een regeling valt dan te verkiezen. De vraag of er sprake is van plagiaat is ook niet zo eenvoudig te beantwoorden: de loutere gelijkenis van een passage is niet noodzakelijk een inbreuk op het auteursrecht. En maar goed ook. Anders zou er binnen de popmuziek eenvoudigweg geen ruimte meer zijn voor nieuwe nummers. Hedendaagse composities zijn eenvoudig, en liggen dichter bij elkaar dan pakweg een decennium geleden, door het gebruik van veel mineurakkoorden of de ‘millennial whoop’: een alomtegenwoordig melodieschema.”

Plagiaatzaken zijn er altijd geweest in de popwereld. Is het vandaag überhaupt nog mogelijk om een écht originele song te schrijven? “Nee”, vertelt succesartiest en producer Nile Rodgers ons. “Je wilt echt niet weten hoe vaak ik mijn eigen melodieën en riffs al elders heb gehoord. Ik zou schatrijk kunnen zijn! Maar ik ben zelf ongetwijfeld ook niet vrij van zonde. Alle muziek, mode en architectuur is nu eenmaal geïnspireerd door iets anders. Dat verbieden betekent het einde van creativiteit. ‘Plagianoia’ is catastrofaal voor muzikanten en artistieke vrijheid. Wanneer songschrijvers zelfs een groove, een kenmerkende sound of muzikale vibe kunnen beschermen als oorspronkelijk werk, is het einde nabij.”

Maar zijn sound en stijl eigenlijk wel monopoliseerbaar? “Niet bij ons”, zegt Deneuter. “Elementen zoals stijl, sound of gebruikt instrumentarium, die gelijkenissen vertonen zijn in ons land in se irrelevant voor de beoordeling van een auteursrechtelijke inbreuk.”

In USA Today werd naar aanleiding van de vele auteursrechtszaken niettemin verontrust geschreven: “Has a new ambulance-chasing business been born in the music industry?” Ambulancejagers zijn advocaten die hun potentiële cliënten na een ongeval aansporen tot de meest waanzinnige aanklachten. Dat net de meest succesvolle artiesten onder vuur worden genomen, is dus geen wonder. “En een retroartiest als Bruno Mars zet zichzelf dan nog eens recht in de vuurlinie door zo met het verleden te dwepen,” vult Rodgers aan.

Sluipwegen

Sheerans advocaten ontkennen alvast de beschuldiging. De song ‘Thinking Out Loud’ heeft volgens hen een “sombere, melancholische toon en gaat over langdurige romantische liefde”, terwijl ‘Let’s Get It On’ een “seksuele hymne” is.  Of dat argument overeind blijft in een proces, is maar de vraag. “Bij de beoordeling van auteursrechtelijk plagiaat moet in de eerste plaats gekeken worden naar de gelijkenissen”, weet Deneuter. “Verschillen zijn daarbij ondergeschikt.”

Het risico op plagiaat finaal omzeilen, is helaas niet mogelijk, gelooft het duo achter Jungle. “Pop en dansmuziek zijn op dat vlak veel lastiger dan klassieke composities. Hitgevoelige songs gebruiken minder akkoorden, waardoor een catchy melodie al snel lijkt op een bestaand werk. Maar er zijn wel enkele sluipwegen. Een tegendraads basriedeltje kan de groove en melodie van je song helemaal omgooien. Een veelzijdige drummer is ook geen overbodige luxe. En verder: als je dénkt dat je je eigen song al eens eerder hebt gehoord, is het vast ook zo. (lacht) Maar dat mag je niet tegenhouden: de beste muziek en andere kunstwerken moeten het vaak net hebben van respectloosheid. Pablo Picasso zei toch ooit dat goede artiesten kopiëren en gewéldige artiesten stelen? Daar is zeker iets van aan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.