Dinsdag 15/10/2019

House of Cards

Plots is de tv-president normaler dan de echte

Kevin Spacey speelt president Frank Underwood in 'House Of Cards'. Beeld David Giesbrecht / Netflix

Dinsdag begint het nieuwe seizoen van House of Cards, waarin Kevin Spacey een bijwijlen ronduit beangstigende president van de VS speelt. Dat klinkt sinds de verkiezingen van 8 november 2016 iets te bekend in de oren, maar heeft het ook effect op tv-reeksen waarin het Witte Huis centraal staat?

Geen spoiler hoor, maar helemaal aan het begin van het nieuwe seizoen van House of Cards stapt president Frank Underwood (Kevin Spacey) de zaal van het Congres binnen, en neemt tegen alle regels in het woord (de president heeft daar niets te zoeken). Terwijl de voorzitter hem meermaals verzoekt om stilte, blijft Underwood spreken, zoals we dat van hem gewend zijn, met veel gevoel voor pathos, tegen het theatrale aan. Hij verheft zijn stem, en staat – tot de voorzitter de hulp van een beveiliger inroept – onder luid gejuich van zijn medestanders luidkeels en dramatisch zijn zaak te bepleiten. Wat die zaak precies is, doet er hier niet zo veel toe. Maar een van de gedachten die je na deze hernieuwde kennismaking met president Frank Underwood (het is ruim een jaar en een andere realiteit geleden sinds het vorige seizoen van House of Cards) zou kunnen hebben, is: 'Goh, wat is deze man eigenlijk welbespraakt.'

In de echte wereld is de machtigste man ter wereld een voormalig realityster zonder enige ervaring in de politiek, zonder duidelijke politieke visie. Iemand die grossiert in raadselachtige oneliners, die voor elk bijvoeglijk naamwoord twee keer ‘very’ zegt. Iemand die misschien wel aan de macht is gekomen dankzij inmenging van Amerika’s aartsvijand Rusland. Iemand die wordt achtervolgd door het ene schandaal na het andere. Iemand die zo’n korte concentratieboog heeft, dat zijn staf zijn naam vaker in de dagelijkse veiligheidsbriefing is gaan zetten, omdat hij ze anders niet goed leest. 

Iemand die voor de dag goed en wel is begonnen, in zijn ochtendjas een serie razende tweets de wereld instuurt. Iemand die geen gelegenheid – hoe ongepast ook – onbenut laat om over zijn verkiezingsoverwinning ("de grootste ooit") te beginnen. Iemand die, ook wanneer hij op reis is, steevast biefstuk met ketchup eet, cola light drinkt en een obsessieve neiging heeft om met dingen over de tafel te schuiven. Donald Trump, de president van de Verenigde Staten.

Als een scenarist dit personage had verzonnen voor een nieuwe serie over Amerikaanse politiek, hadden programmabonzen hem onder luid hoongelach terug naar de lift gebracht.

Realiteit

Maar Donald Trump is de realiteit. Een realiteit die, zoals dat dan heet, 'stranger than fiction' is. Er gebeurt meer in een week Washington dan in een seizoen House of Cards; met de ene spectaculaire onthulling na de andere lezen The New York Times en The Washington Post tegenwoordig als het script van een middelmatige spionagethriller. En je hoeft echt geen uitgesproken tegenstander van Donald Trump te zijn om te zien dat vergeleken met Trump, Frank Underwood een vrij normaal figuur is.

Wat heeft deze realiteit voor gevolgen voor fictie? Wat gebeurt er met kunst als het leven het imiteert – of misschien beter: persifleert? Hoe gaan de schrijvers van series als Homeland en House of Cards daarmee om? En heeft deze werkelijkheid dat soort series niet irrelevant gemaakt?

Om meteen maar korte metten te maken met die laatste vraag: nee hoor. Langlopende dramareeksen als House of Cards en Homeland hebben door de jaren heen hun eigen stabiele universums gecreëerd, met hun eigen hoofdrolspelers, verhaallijnen en regels over wat wel of niet belachelijk is binnen de kaders van hun eigen realiteiten. Dus hoe leuk het ook staat om te zeggen dat Donald Trump fictie overbodig zou maken; na één aflevering van het nieuwe seizoen van House of Cards zit je gewoon weer op de bank bij Frank en Claire Underwood en voelt dat als vanouds: vertrouwd, ongemakkelijk en verontrustend tegelijk. 

Los daarvan heeft de Trump-werkelijkheid als prettige bijwerking dat zelfs potsierlijke tv-series als Designated Survivor (over een politicus die plotseling president wordt omdat het hele Capitool is ontploft) min of meer geloofwaardig aanvoelen en dat het kijken naar een bescheiden president die weloverwogen, rationele beslissingen maakt (zoals dus Tom Kirkman – Kiefer Sutherland – in Designated Survivor), misschien wel de nieuwe vorm van escapisme is.

"Rare dagen op de set"

Maar dan de makers zelf. Ook voor de mensen achter House of Cards kwam de overwinning van Trump op 8 november als een totale verrassing. "Het was ontwrichtend", vertelt ­Melissa James Gibson, die samen met Frank Pugliese verantwoordelijk is voor het verhaal van dit seizoen House of Cards. "Het waren heel rare dagen op de set."

Ten tijde van de verkiezing waren de opnames al aanbeland bij aflevering elf (van in totaal dertien) van het vijfde seizoen. Gevraagd, in een telefoongesprek, of de Trump-werkelijkheid invloed had op het nieuwe seizoen van House of Cards, antwoorden Pugliese en Gibson dan ook in eerste instantie ontkennend.

De waarheid is, zegt Pugliese, "dat wij in ons schrijven reageren op de cultuur waarin we leven en op dingen die in de lucht hangen – zaken die ook de verkiezing van Trump mogelijk hebben gemaakt. Het idee van nationalisme, populisme en het verzet tegen de elite speelt al jaren en is iets wat al een rol speelde in de vorige seizoenen van de serie." Het personage Francis Underwood is dus een fictieve reflectie van wat de schrijvers van House of Cards al jaren in de politieke en maatschappelijke realiteit ervaren. Trump is, zegt Pugliese, de echte versie daarvan, een reactie op dezelfde zaken waaruit de fictieve ­Underwood voortkwam.

Toch heeft de verkiezingsavond van 8 november wel een weerslag gehad op de laatste twee afleveringen van het seizoen, al dan niet bewust. "We waren nog niet begonnen met het opnemen van afleveringen twaalf en dertien", zegt Gibson. "En misschien is een bepaalde urgentie, of een soort moed nog een extra rol gaan spelen." Dat zal waarschijnlijk niet zozeer in de al vastgelegde verhaallijnen zitten, maar in de toon of sfeer.

"Plotseling irrelevant"

Een duidelijkere invloed had de verkiezing van Trump op Homeland, die andere grote serie waarin politiek een belangrijke rol speelt. In het afgelopen seizoen vertelde de serie het verhaal van de nieuwgekozen vrouwelijke president en haar moeizame verhoudingen met de Amerikaanse geheime diensten. De schrijvers hadden dus duidelijk op een overwinning van Hillary Clinton gerekend. Toch? "Het was een totale verrassing", zegt schrijver Chip Johannessen over de verkiezingsoverwinning van Trump. "Maar als het gaat om de president in onze serie: het was nooit de bedoeling dat ze Hillary zou zijn." 

De fictieve Homeland-president moest er een zijn zoals ze nooit eerder hadden gezien in de Verenigde Staten, een verandering ten opzichte van de status quo. "Dus in die zin is ze meer als Trump." En, net als Trump, toevallig ook een president die stevig in de clinch ligt met haar eigen geheime diensten.

Een ander belangrijk deel van het verhaal van dit seizoen van Homeland was de verspreiding van nepnieuws. Een belangrijke rol daarbij was weggelegd voor een alt-right-achtige commentator die via zijn radioprogramma allerlei complottheorieën verspreidde. Ook dat was allemaal al voor de verkiezing van Trump geschreven, maar wel voor een belangrijk deel ingegeven door wat er gebeurde tijdens de verkiezingscampagnes van Trump en Hillary.

Maar toen Trump eenmaal werd verkozen, zegt Johannessen, "voelden we onszelf plotseling irrelevant. Omdat de echte wereld opeens zoveel interessanter is dan de fictieve. Of urgenter. Maar toen realiseerden we dat we op een bepaalde manier al een verhaal hadden dat heel erg in contact stond met de gekte hier thuis."

Dat verhaal moest alleen wel even op het laatste moment worden herschreven. Omdat ten tijde van de verkiezingsdag de eerste acht afleveringen al waren geschreven en de opnames al waren gevorderd tot aflevering vijf of zes, zo vertelde Homeland-scenarist Alex Gansa in april in The New York Times, bleef een groot deel van het verhaal in de eerste acht afleveringen hetzelfde. "Het was een kwestie van sommige verhaallijnen naar voren te brengen in de afleveringen, die natuurlijk nog niet waren uitgezonden."

"Maar vanaf aflevering acht tot aan de finale hebben we echt wat gymnastiek moeten doen om het verhaal te veranderen en meer de aandacht te leggen op het nepnieuws, de handpoppen (nepaccounts op social media die nepnieuws verspreiden, red) en de strijd tussen de president elect en de machthebbers."

Domste wat er kan gebeuren

Niet alleen bij Homeland en House of Cards leidt de Trump-realiteit tot heroverwegingen en wijzigingen: ook Veep, de populaire en gelauwerde komische reeks over de Amerikaanse vicepresident Selina Meyer (Julia Louis-Dreyfus) moest zich bezinnen. In een gast­column in The Hollywood Reporter schrijft scenarist David Mandel dat een groot deel van het werk bij Veep behelst dat er wordt nagedacht over de vraag: ‘Wat is het domste dat er zou kunnen gebeuren?’

Maar na 20 januari doet het Witte Huis het werk voor de schrijvers. "Zij doen dingen die we niet zouden kunnen bedenken als we het zouden willen. Het enige wat we hebben moeten veranderen – en dit klinkt als een slechte grap, maar het is waar – was een grap over een golden shower. (Volgens een ex-spion zou Rusland over compromitterend videomateriaal beschikken waarop te zien zou zijn hoe een prostituee op een Russische hotelkamer over Donald Trump heen plast, red) We hadden het nog niet gefilmd en realiseerden ons: dat moeten we veranderen. Wie had gedacht dat we in Veep een grap over golden showers moesten veranderen vanwege de echte president van de VS?"

Nog even terug naar House of Cards. Dinsdag begint het vijfde seizoen. Hoeveel seizoenen er nog volgen is onduidelijk, maar schrijvers ­Pugliese en Gibson zien in de enorme entertainmentwaarde van de werkelijkheid geen bedreiging voor hun werk. "House of Cards heeft altijd geprobeerd om de dialoog aan te gaan met de duisterste elementen van de Amerikaanse politiek en het streven naar macht. Wat dat betreft is er niet veel dat we de komende seizoenen hoeven te veranderen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234