Vrijdag 03/04/2020

architectuurbiënnale

Pleidooi voor meer plaats

Een inkijk in het Belgische paviljoen, dat een utopisch parlement verbeeldt.Beeld EPA

Architectuur als cadeautje voor de publieke ruimte. Dat is het thema van de zestiende architectuurbiënnale van Venetië. Die pakt uit met grote namen, terwijl landenpaviljoenen stekelige vragen stellen over ruimte en vrijheid.

De architectuurbiënnale is sinds haar oprichting in 1980 met stip het grootste architectuurgebeuren ter wereld. Met elke editie komen er naast de centrale tentoonstelling steeds meer landen en evenementen bij. Deze editie krijg je zelfs niet helemaal gezien in twee dagen.

Toeval of niet, uitgerekend in het #MeToo-jaar trok de biënnale twee vrouwen aan als curatoren. Yvonne Farrell en Shelley McNamara, die Grafton Architects in Dublin leiden, kozen voor het thema freespace. Daarin wordt architectuur altijd gezien als een cadeautje aan de publieke ruimte - for free. Daardoor kan architectuur mensen verblijden, bevrijden, emanciperen of ondersteunen. Maar met zo'n wollige gedachte kun je veel kanten uit, en dat is precies wat de hoofdtentoonstelling doet.

De selectie bevat veel projecten die het opnemen voor de verschoppelingen der aarde. Zoals CARITAS in Melle, van de Gentse architecten Devylder Vinck Taillieu. Dat project consolideert een half afgebroken oude vleugel van een psychiatrisch ziekenhuis om er een soort vrijplaats van te maken voor de patiënten. Het kreeg in Venetië de Zilveren Leeuw.

Maar Farrell en McNamara selecteerden ook een grote reeks maquettes van Peter Zumthor. Het is een expo binnen de expo, een die een lans breekt voor architecture pour l'architecture. Tussen die twee extremen - dienstbaar of autonoom - laveert de selectie. De expo, die scherpte en focus mist, draait zo uit op een architecturale hitparade. Al merk je er niettemin de voorliefde van de curatoren voor een tactiele, ambachtelijke aanpak in op.

Het zout in de pap komt zo vooral van enkele landenpaviljoenen. Het Belgische bijvoorbeeld. Dit jaar is de Franstalige gemeenschap aan zet, en ze vertrouwde het paviljoen toe aan een jong team: het collectief Traumnovelle + Roxanne Legrelle.

Die grepen fors in op het paviljoen, want waar normaal 'Belgio' prijkt op de gevel, schittert nu in blinkende chromen letters 'Eurotopie'. In de inkomhal stoot je op diepblauwe, gekromde treden, die opklimmen naar de centrale zaal. Daar ontdek je een enorme cirkelvormige tribune. Ze klimt verder op in de kleine aanpalende zalen.

Het gevaarte verbeeldt een utopisch parlement, zo lees je in de folder die je meekrijgt. Daarin staat in vier talen ook een politiek scifiverhaal over een Nieuwe Europese Unie die ergens in een verre toekomst ontstaat na een verwoestende oorlog tussen nationalisten en federalisten. Het parlement bestaat niet langer uit verkozenen: de leden ervan worden uitgeloot onder de bevolking, zonder verkiezingen, en zetelen maar één keer. Je herkent er het pleidooi voor een andere democratie in van David van Reybrouck of Jacques Rancière.

Wat dit met architectuur heeft te maken, begrijp je echter pas als je het boek doorneemt dat bij deze installatie hoort. Dat biedt een doorwrochte analyse van de problemen van de Brusselse EU-wijk. Het gaat erom dat een ander soort democratie ook een ander soort architectuur nodig heeft. Maar zonder die lectuur ontgaat dat je, en dat is een gemiste kans.

België plaatst niet als enige kritische kanttekeningen bij freespace. Ook het Tsjechisch paviljoen doet mee. Voor de gelegenheid poseert het als het UNES-CO-paviljoen - een fictieve organisatie die, net als het echte UNESCO, begaan is met erfgoed. UNES-CO mikt evenwel op een heel bijzonder erfgoed: het 'normale leven'.

Het Tsjechische paviljoen poseert als het 'UNES-CO'-paviljoen, dat zich opwerpt als beschermer van het 'normale leven'.Beeld EPA

Volgens de organisatie verdwijnt dat in Europa zienderogen door de toenemende 'disneyficatie' van steden. Die maakt een gewoon leven onmogelijk, omdat basiselementen als een kruidenier, een school of een crèche onbetaalbaar worden of moeten wijken voor toerisme. De remedie van UNES-CO: mensen aanwerven om als job voor het oog van de toeristen een normaal leven te simuleren.

De Tsjechen kaarten het idee met onderkoelde humor aan, maar ze weten waarover ze praten: een stad als Praag is stilaan onleefbaar door het toerisme. Hun aanklacht viel in Venetië niet in dovemansoren. Bij de vooropening van de biënnale betoogden stadsbewoners aan de ingang van de Giardini om de op hol geslagen huurprijzen en de overdaad aan toeristen aan te klagen.

Ook de paviljoenen van Japan, Duitsland en Luxemburg stellen pertinente vragen bij de richting die het uitgaat met onze bebouwde omgeving, maar het is het Zwitserse paviljoen dat gaat lopen met de Gouden Leeuw voor landenpaviljoenen, voor zijn subversieve blik op het interieur van woningen.

Onleefbaar

In het paviljoen werden fragmenten van standaardappartementen nagebouwd: een hoek van een keuken, een fragment van een salon of een terras. Elk fragment heeft een andere schaal: veel te groot of juist heel klein. Geen enkel heeft de juiste schaal. Zo ontstaat een chaotische, onleefbare woning die alleen kinderen geweldig vinden.

Als je vanuit de juiste hoek foto's neemt van deze constructie, ontstaan er echter beelden die sprekend lijken op advertenties voor nieuwbouwflats. De schaalbreuken verdwijnen achter het beeldige plaatje. Van de weeromstuit besef je dat de appartementen die makelaars ons opsolferen misschien eerder unheimlich dan ideaal zijn. Dit is een alledaagse nachtmerrie. Adieu freespace.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234