Vrijdag 06/12/2019

Theater

'Platform/Onderworpen': beangstigend actueel theater

De regie van Johan Simons in 'Platform' staat na twaalf jaar nog steeds als een huis. Beeld RV Phile Deprez

Het theatertweeluik Platform/Onderworpen functioneert als januskop: de eerste voorstelling kijkt naar het recente verleden, de tweede naar de nabije toekomst. Vier uur later stuurt het zijn publiek de zaal uit, een verontrustend ‘nu’ tegemoet.

Het is een blij weerzien met Platform, de voorstelling die Johan Simons in 2005 maakte naar de roman van de Franse schrijver Michel Houellebecq, met een cast waarvan in deze remake alleen Steven van Watermeulen overblijft. Het moet gezegd dat de leeftijd zich laat voelen: de analyse rond de westerse mens die aan zijn individualisme en materialisme kapot gaat klinkt vandaag vertrouwd maar ook wel wat passé – het postmoderne cynisme van protagonist Michel (Van Watermeulen) is intussen ingehaald door constructieve stromingen als het meta-modernisme of de new sincerity. Desondanks staat Simons’ regie nog steeds als een huis, want al is het verhaal gekend, de manier om het te vertellen blijft bloedmooi.

Het speelvlak, bekleed met foto's van Google Earth, is de geglobaliseerde wereld. Het decor van Bert Neumann dat al in de eerste seconden uit de lucht dondert verbeeldt enerzijds de explosie die een vakantieparadijs opblaast, maar ook het puin van een decadente westerse genotscultuur én het gruis in de beschadigde geest van een naar (zelf)liefde hunkerende Michel – Van Watermeulen schittert in die rol onverminderd sterk als tragische clown.

Platform slaagt erin de condition van de eind-twintigste eeuwse mens samen te vatten in rake beelden: Michel die twee vingers onder de bikini van zijn vriendin Valérie (Sara De Bosschere) steekt en bijna verbijsterd vaststelt dat onder dat synthetisch materiaal levend vlees trilt. Ondanks de opwindende business-bubbel waarin het koppel leeft blijft de hongerige zoektocht naar iets echt, iets om te voelen

Bijna waren we vergeten dat Platform onder al zijn cynisch gehouellebecq een uitzonderlijk romantisch liefdesverhaal is. Wanneer de bom van een moslimfundamentalist een eind maakt aan het sprookje zinkt Michel weg in een nietsigheid waarin het hem zelfs aan de kracht ontbreekt om te haten.

Consumptiemaatschappij

De Nederlandse publicist Anil Ramdas schreef veel over de manier waarop de westerse beschaving zichzelf vernietigt: zozeer houdt ze vast aan haar kernwaarden (democratie, vrijheid van meningsuiting) dat ze de krachten die die waarden minachten vrij spel geeft. In Houellebecqs Onderworpen is dat schrikbeeld waarheid geworden. “Beschavingen worden niet vernietigd, ze plegen zelfmoord”, zo merkt de islamitische rector van de Sorbonne fijntjes op, nadat de Moslimbroederschap in 2022 democratisch verkozen raakt. De nieuwe Franse president Mohammed Ben Abbas wordt geestig getypeerd als een man van het ‘radicale compromis’, maar wie het Stabat Mater in Arabische versie hoort, weet hoe laat het is. Visueel zet Onderworpen de lijn van Platform verder, door te werken met hetzelfde décor: de trieste overblijfselen van de consumptiemaatschappij.

In 'Onderworpen' reageert de Franse intelligentsia passief op de islamisering. Beeld RV Phile Deprez

Het verontrustende aan Onderworpen is dat het niet alleen de angsten projecteert rond de islamisering, maar vooral ook de verlangens naar een shift. Dat de Sorbonne een islamitische universiteit is geworden tot daaraan toe, maar écht freaky is de passiviteit waarop dat gebeuren door de Franse intelligentsia wordt onthaald. Wanneer universitair docent François (opnieuw een sterke Van Watermeulen) na vier weken in het zuiden terugkeert naar de hoofdstad, kan hij zijn ogen niet geloven: stuk voor stuk hebben zijn hooggeëerde collega’s zich bekeerd, uit opportunisme, een enkeling zelfs uit overtuiging, en ze halen het onderste uit hun koker om hun switch te voorzien van een stevige ideologische onderbouw.

Minder dan een week voor de Franse presidentsverkiezingen legt Onderworpen haarscherp de motivatie bloot om af te zien van een samenleving waarin de burgers de verantwoordelijkheid dragen voor hun democratische keuzes. Een aanzienlijk deel van die burgers verlangt naar rust, naar duidelijkheid, naar een sluitend verhaal, zoals Marine Le Pen er eentje op zak heeft, maar evengoed een fictieve figuur als Ben Abbas. 

N’importe de gevolgen: zo moe is de westerse wereld, zo moegekozen, moegetwijfeld, moegeneukt dat ze snakt naar het veilige platform waarover Michel jaren voordien al sprak. Die landingsplaats is de religie: een hechte geloofsgemeenschap, de veiligheid van een almachtige vader, de luxe van het niet meer te hoeven nadenken. Of zoals de schim van de terrorist het in Platform uitdrukt: een wereld van onschuld, eenheid, harmonie. Verleidelijk, toch?

Urgentie

Dat Platform in de eerste plaats een menselijk verhaal is en slechts in tweede instantie een politieke analyse is meteen het grootste verschil met Onderworpen – en het ligt in de aard van co-regisseur Chokri Ben Chikha om de volgorde om te keren. En dus wordt François, hoewel hij in Houellebecqs Soumission even tragisch is als zijn voorganger Michel, in Onderworpen meer het vehikel van een politiek discours dan een mens van vlees en bloed. Je begrijpt niet goed vanwaar zijn vluchtige verhoudingen met vrouwen komen of hoe zijn bekering plots tot stand komt. 

De subtiliteit waarmee in Platform het schrijnen van een existentieel gebrek wordt verknoopt met de materiële en politieke ‘oplossingen’ daarvoor, ontbreekt in Onderworpen: de tekstbewerking maar ook de wat rommelige regie verwaarloost de menselijke tragiek. Diepgang als mens krijgt François vooral in de echo van voorganger Michel – Platform en Onderworpen zijn idealiter samen te bekijken.

Het neemt niet weg dat timing en tijdsgeest dit tweeluik een onmiskenbare urgentie verlenen. Zelden was het onderscheid tussen de fictie en de realiteit zo dunnetjes. Het acute gevoel van dat ‘nu’, het bijna krankzinnig makende besef van op dit moment te leven in die gap tussen verleden en toekomst, in dat allesbepalende heden, maakt Platform/Onderworpen op zijn minst belangwekkend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234