Zaterdag 15/08/2020

InterviewBoeken

Pippa Bacca stierf in haar bruidsjurk: ‘Een vrouw is nooit schuldig aan haar eigen moord’

Artieste Pippa Bacca in bruids­jurk langs een snelweg in Italië. Ze zal haar lift-perfor­mance met de dood bekopen.Beeld rv

Twaalf jaar geleden werd de Italiaanse Pippa Bacca verkracht en vermoord in Turkije. Ze was daar in het kader van een lift­reis, een kunst­performance die juist ging over vertrouwen in de medemens. Journaliste Sarah Venema schreef er het boek Bermdans in bruidsjurk over. ‘Pippa wist heus wel dat ze een risico nam, maar ze koos voor de vrijheid.’

Er werden ringen gewisseld, die achtste maart 2008, en rijst gegooid toen de twee in bruidsjurk geklede vrouwen de binnenplaats van het 14de-eeuwse palazzo aan de Milanese Via Morigi op stapten, op weg naar de scooters die hen de stad uit zouden brengen. Van bruidegommen was geen sprake, net zomin als van een huwelijk trouwens. Pippa Bacca en Silvia Moro vertrokken die dag niet op een hemelse huwelijksreis. Ze begonnen aan een helse kunstperformance die de eerste niet zou overleven en de tweede zou beschadigen voor de rest van haar bestaan. “Precies door zo gruwelijk te mislukken is de performance van Pippa en Silvia een bekend kunstwerk geworden”, zegt Sarah Venema, die er het boek Bermdans in bruidsjurk over schreef. “Als die wel was gelukt, dan hadden ze wellicht veel minder aandacht ­gekregen omdat zij geen beroemde kunstenaars waren.”

Venema, correspondente voor de Nederlandse Volkskrant, kwam het verhaal van Pippa en Silvia op het spoor toen ze een lift­reis aan het voorbereiden was en haar vrienden haar waarschuwden voor het onheil dat ze over zichzelf dreigde af te roepen. Wil je in handen vallen van een stel geschiften, luidde hun raad, ga dan vooral lekker liften. Want zomaar in de auto van een vreemde stappen stond volgens hen garant voor verkrachting en moord. En dus ging Venema wat googelen en stootte ze op de twee vrouwen in bruidsjurk.

Jeanne d’Arc

Pippa Bacca, een kind uit de oude Milanese adel wier ouders enerzijds de teloorgang van het Italiaanse koninkrijk betreurden maar anderzijds ook met een regenboogkleurig busje het land doorkruisten, was de gangmaakster van het avontuur. Ze was de nicht van Piero Manzoni, die de geschiedenis inging als de rebelse kunstenaar die zijn kak liet inblikken en die vervolgens voor een astronomisch bedrag verkocht. Ook zij wou haar weg zoeken in de kunstwereld. 

Pippa kreeg het idee voor een performance, het grootste wat ze ooit in haar leven zou doen, zoals ze vertelde tegen ieder die naar haar wilde luisteren. Ze zou in een bruidsjurk van Milaan naar Jeruzalem liften. De jurk zou vuil worden en het stof van alle streken waar ze doorheen reisde vergaren om uiteindelijk naast een spiksplinternieuwe kopie ervan tentoongesteld te worden, om het contrast duidelijk te maken. Toen ze merkte dat de bevriende kunstenares Silvia Moro interesse had in haar project, dacht ze dat met twee reizen misschien wel aangenamer was dan alleen, en dus vroeg ze haar mee, als bruids­meisje. Modehuis Byblos, de sponsor die voor de bruids­jurken zorgde, zag er geen graten in.

“Ik was meteen onder de indruk van Pippa en Silvia”, vertelt Sarah Venema. “Ik vond het een waanzinnig project. Alleen het beeld al van die twee vrouwen die in een bruidsjurk langs de weg gingen staan en wisten dat ze vertrokken waren voor een kunstperformance die een paar maanden zou duren, vond ik interessant. Het kon misgaan, dat vormde een deel van hun performance. Eigenlijk onderzochten ze hoe we met elkaar omgaan en in hoeverre we elkaar kunnen vertrouwen. Dat vond ik boeiend.”

Want dat was inderdaad het doel van Pippa: aantonen dat je als vrouw in eender welke auto kunt stappen, van Milaan tot Jeruzalem, en dat “wie vertrouwen geeft, alleen maar goede dingen terugkrijgt”, zoals ze het zelf uitdrukte.

Op de uitnodiging die Pippa voor de start van de performance had gemaakt, had ze een couplet uit Leonard Cohens ‘Joan of Arc’ laten afdrukken: ‘I’m tired of the war / I want the kind of work I had before / With a wedding dress or something white / To wear upon my swollen appetite’. “Maar wat gebeurde er uiteindelijk met Jeanne d’Arc?”, vroeg Silvia aan Venema toen deze haar opzocht om over de performance te praten. “Ze werd een martelares die haar leven gaf om haar god te verdedigen.” En dat is wat ook Pippa overkwam. In Istanbul gingen zij en Silvia uit elkaar. Ze stapte een auto in en werd een half uur later verkracht en vermoord.

Scheiding

Toen het nieuws van Pippa’s dood bekend werd, regende het meteen reacties, en veelal negatieve. Wat waren die twee meiden toch naïef geweest, denken dat je als vrouw alleen zomaar in Bosnië of Turkije in een bruidsjurk langs de weg kunt gaan staan. Dat was er toch gewoon om vragen? Het was het type reactie dat Venema ook kreeg toen ze het plan bekendmaakte een lift­reis te maken.

Auteur Sarah Venema: 'Pippa’s zussen liften ook vandaag nog. Zij zien haar dood als een ongeluk, net zoals je een ongeluk kunt hebben met de auto.’ Beeld BELGAIMAGE

“Zo gaat het steeds,” zegt ze, “vrouwen vragen er zelf om, maar je kunt een vrouw niet de schuld geven voor haar eigen dood. Uiteindelijk zou iedereen gewoon moeten kunnen doen wat hij of zij wil. En toch krijgt de vrouw uiteindelijk vaak de schuld. Wanneer je zegt dat een vrouw verkracht is, krijg je meteen de vraag wat ze aan had, alsof het uitlokking is. Terwijl er natuurlijk maar één schuldige was: de man die haar verkrachtte en vermoordde. Met ‘naïef’ kun je iemand makkelijk wegzetten. Ik denk dat Pippa best wel wist hoe de wereld in elkaar zat, maar dat ze er toch voor koos dat soort risico’s te nemen omdat het haar ook iets teruggaf – vrijheid bijvoorbeeld.”

Pippa’s dood betekende het einde van Silvia’s artistieke carrière. Aan het gevoel dat mensen haar de schuld gaven van Pippa’s dood kon ze nooit ontsnappen. Stel dat ze niet uit elkaar waren gegaan, maalt het vandaag, twaalf jaar na de mislukte performance, nog steeds door haar hoofd, dan leefde Pippa wellicht nog. Al is dat misschien ijdele hoop. Van bij de aanvang was immers duidelijk dat de twee bruiden niet bij elkaar pasten. Silvia wou immers geen bruids­meisje zijn, en dat stootte Pippa tegen de borst. Voor Pippa ging de trip over het leven en het geven van het leven. Vandaar dat ze in iedere stad waar ze verbleven de voeten van een vroedvrouw waste. Voor Silvia ging het eerder over het bouwen van een netwerk van vrouwelijke kunstenaars. Zij vroeg aan vrouwen of ze iets op haar bruidsjurk wilden borduren, omdat borduursel het eerste was wat grenzen doorbrak, eerder nog dan taal, en omdat borduursel de leidraad is van het mediterrane huwelijk.

Ook in de manier waarop ze in de wereld stonden, waren Pippa en Silvia heel verschillend. Pippa bleef steeds in de performance. Ze bemoeide zich niet met de mensen die hen onderdak aanboden, terwijl Silvia juist contact probeerde te leggen en hen hielp in de keuken. Dat Silvia in Bosnië weigerde in de auto van drie mannen te stappen omdat ze er geen goed gevoel bij had, was voor Pippa de druppel die de emmer deed overlopen. “Ze had strenge ideeën over hoe het kunstwerk eruit moest zien”, legt Venema uit. “Pippa vond dat als hun reis een vertrouwensboodschap uitdroeg, ze niet konden gaan kiezen bij wie ze zouden instappen. Ze dienden iedereen te vertrouwen. Logisch natuurlijk, maar ook gewaagd. Silvia was het daar niet mee eens. Zij vond dat ze op hun intuïtie moesten kunnen vertrouwen en dus ook voorzichtig moesten zijn. Het werd de basis van hun scheiding.”

Niet bang zijn

Wanneer ze erover nadacht, vond Silvia dat ze die ruzie gewoon hadden moeten bijleggen, maar de vraag is of Pippa dat wel gewild zou hebben. Er zat immers nog een ander facet aan Pippa’s keuze om alleen verder te gaan. Zij kwam uit een katholieke familie voor wie het makkelijker was vertrouwen te hebben in anderen, omdat zij geloofden dat er een god bestaat die maakt dat alles uiteindelijk goed komt. “Pippa’s vier zussen liften ook vandaag nog steeds”, zegt Venema. “Zij zien de dood van Pippa als een ongeluk, net zoals je een ongeluk kunt hebben met de auto. Brute pech, maar geen reden om daarna nooit meer achter het stuur te gaan zitten.”

Je kunt in het dagelijkse leven ook een verkrachter of een moordenaar ontmoeten, merkte Pippa’s zus Rosalia op toen Venema haar opzocht. Als je de statistieken bekijkt, heb je daar zelfs meer kans op in een relatie dan als liftster. Huiselijk geweld komt immers heel vaak voor. Pippa’s zussen liften al hun hele leven, eerst met hun moeder en daarna alleen. Ze hebben veel meer positieve ervaringen dan negatieve, en de negatieve zijn nooit heel heftig geweest. Ze koesteren het gevoel meer vrijheid te hebben door niet bang te zijn.

“Ik kan me daar goed in vinden”, zegt Venema, die bekent zo stilaan ook weer zin te hebben om met een bordje met een zuidelijke bestemming erop aan de inrit van een autosnelweg te gaan staan. “Uiteindelijk gaat het als vrouw toch om de vraag hoeveel ruimte je hebt. Jammer dat ik dat niet kan, dacht ik vroeger weleens wanneer ik een man zag staan liften, want ik ben een vrouw alleen. Maar dat is toch fout, want waarom zou ik minder vrijheid hebben dan die man? De performance van Pippa en Silvia ging dus over veel meer dan een paar bruidsjurken. Ze ging ook over de vraag hoeveel vrijheid je als vrouw durft te nemen.”

Sarah Venema, Bermdans in bruidsjurk, Querido Fosfor, 208 p., 18,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234