Donderdag 29/10/2020

ExpoBeeldende kunst

Philippe Vandenberg in Bozar: hartenkreten uit een Molenbeeks atelier

Philippe Vandenberg in zijn atelier in Molenbeek, 2008. © Wouter CoxBeeld Wouter Cox

Als een verslaggever pende Philippe Vandenberg (1952-2009) de laatste jaren van zijn werk en leven in Molenbeek neer in geëngageerde en satirische tekeningen. Bozar wijdt er met Philippe Vandenberg. Molenbeek een straffe expo aan.

Grote twijfel in de ogen van de Vandenbergen. Mo, Guillaume en Hélène kijken bedenkelijk naar een reuzenswastika gevormd uit vitrinetafels vol tekeningen, een installatie die vader Vandenberg in 2008 zelf samenstelde in het MSK in Gent. Zou dit te hard choqueren in Brussel? 

We ontmoeten de kinderen van de kunstenaar een kleine week voor de opening van de eerste solotentoonstelling van Vandenberg in België sinds zijn dood in 2009. De swastika-installatie vormt een van de grote, laatste knopen die ze samen moeten doorhakken, nu curator Barry Rosen door Covid-19 in New York is blijven steken.

Ze schuiven met tafels, spelen met vormen, denken na over lijnen op zoek naar orde in de chaos. En dan komt plots die swastika. “Tja, mijn vader was een radicaal kunstenaar”, antwoordt Hélène droogjes als we naar de bedoeling vragen. “Hij wist steeds weer tegen schenen te schoppen, maar tegelijk legde hij de vinger pijnlijk hard op de open wonden van onze samenleving. En net dat aspect van zijn werk is vandaag razend actueel.”

Getuige ten laste

Vijfendertig jaar lang bracht Vandenberg de condition humaine in beeld. Dat deed hij op alle denkbare manieren: figuratief, abstract, geometrisch of in tekst neergeschreven. De laatste jaren verbleef hij in Molenbeek, waar hij de straten afschuimde, met inwoners sprak, er de kleine verhalen vastlegde en die koppelde aan wereldthema’s. Steeds met een radicale invalshoek of een satirische sneer, wat ook in de tentoonstelling te zien is. Of zagen we nu net niet Hitler op een toilet passeren tussen de vele tekeningen?

“Je kon Molenbeek tussen 2006 en 2009 zien als een microkosmos voor wat er wereldwijd aan het gebeuren was”, vertelt Hélène. “Je had de spanning tussen arm en rijk, tussen conservatief en progressief, tussen meer gematigde en radicale moslims. Op wereldniveau had je onder meer de conflicten in Irak en tussen Georgië en Rusland. Mijn vader verdiepte zich erin en koppelde het aan zijn omgeving. Hij keerde steeds terug naar zijn atelier met alle gegevens die hij tijdens zijn wandelingen verzameld had. Hij gebruikte Molenbeek als platform voor een satirisch universum van de wereld, dat hij in vaak kleurrijke tekeningen neerpende.”

Wat opvalt in de tentoonstelling is dat Vandenberg zich naar het einde van zijn leven toe alsmaar minder als kunstenaar zag, en meer als een getuige ten laste. “Vooral ten laste”, stelt hij in een interview dat Hans Theys van hem afnam in die periode. “Ik vind dat een mooiere term dan kunstenaar. ‘Kunstenaar’ doet mij denken aan ‘kunstmatig’. Niet zo interessant dus.”

Meer dan 250 werken op papier zijn te zien in Brussel. “Bozar toont een Vandenberg die je nooit eerder zag in België”, zegt Hélène, die ook de buitenlandse belangen behartigt van de Philippe Vandenberg Foundation, die zijn erfenis beheert. “De tentoonstelling in Brussel is voor ons zeer belangrijk. We hebben tien jaar lang soloprojecten gedaan in het buitenland. Het is nu de eerste keer dat we in België met zijn laat werk naar buiten komen. Heel belangrijk, omdat het een nieuw licht gooit op zijn oeuvre. De expo draait om het politieke engagement van de kunstenaar.”

“Het is iets wat me wat stoort aan ons land”, gaat ze verder. “Als heengegaan kunstenaar raak je erg rap vastgeroest in één interpretatie. Alsof niemand meer verder denkt over het oeuvre na de dood. Dat valt pas echt op als je over landsgrenzen gaat, waar op een veel frissere, meer actuele manier naar Vandenberg gekeken wordt. Bozar breekt nu gelukkig die traditie en gooit weer alle registers open.”

Beat

Bij het betreden van Molenbeek worden slogans en mantra’s naar je hoofd geslingerd. Er zit een soort ritme in de tentoonstelling, alsof er een beat onder geplaatst is en de kunstenaar je van verzen voorziet. Het is een gevoel dat blijft hangen tot het einde van de rondgang.

“Vandenberg pikte de slogans onder andere op tijdens protesten die in de media verschenen”, vertelt collectiehoofd Johannes Muselaers. “Maar er zijn ook hartenkreten uit zijn atelier in Molenbeek. Denk aan ‘Il me faut tout oublier’. Dat is een zin die van de kunstenaar zelf komt. Het lijkt alsof twee soorten teksten elkaar de duvel aandoen. Zoals ‘Kill the Dog Today’. Hij heeft die tekst opgedaan bij de protesten tegen De duivelsverzen van Salman Rushdie, een kritisch boek over de islam, waar een fatwa tegen uitgesproken was.” 

Beeld PHILIPPE VANDENBERG

De verhouding tussen het kritische individu dat zich verhoudt tegenover de schreeuwende massa is een overkoepelend thema.

Een uitschieter in de tentoonstelling zijn de tekeningen waar Vandenberg figuren als Hitler ronduit belachelijk weergeeft. “Ik ben blij dat je erom kunt lachen”, knikt Hélène als we de gevleugelde slogan ‘Adolphe, nous t’aimons’ lezen. “Het is belangrijk dat je het allemaal niet te serieus mag nemen. Zijn werk is overduidelijk kritiek. Een aankaarten van de realiteit. En zeg nu zelf, actueler dan dit, kan het toch niet?”

Molenbeek, een expo over het werk van Philippe Vandenberg, loopt in Bozar in Brussel tot 3 januari 2021. bozar.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234