Zondag 24/10/2021

RecensieBoeken

Philippe Claudel schrijft met ‘Een Duitse fantasie’ een bezwerend boek over schuld en oorlog ★★★★☆

De Franse schrijver Philippe Claudel. Duitsland ontlokt hem ‘zowel afkeer als bewondering’.  Beeld Diego_Franssens
De Franse schrijver Philippe Claudel. Duitsland ontlokt hem ‘zowel afkeer als bewondering’.Beeld Diego_Franssens

Een licht raadselachtig maar ­bezwerend boek over schuld, oorlog en het residu van het geheugen. Een Duitse fantasie van Philippe Claudel zet de lezer aan het werk en is een echokamer van de Duitse geschiedenis.

Je kunt veel zeggen over de Franse successchrijver en filmmaker Philippe Claudel (°1962), maar niet dat hij het zichzelf makkelijk maakt. Na elk boek lijkt hij zich flink te herbronnen en durft hij soms resoluut voor een meer experimentele aanpak te opteren. Zo schokte hij onlangs de goegemeente met het rauwe, ongemakkelijke en gitzwarte Inhumaines, een ‘roman in verhalen’ waarin hij ongelijkheid én hedendaagse wantoestanden op de slof nam.

“Eigenlijk ben ik een alambiek met een zeer trage distillering. Ik vul me met van alles en dan is er veel tijd nodig voor een boek, een tekst of een film”, vertelde hij recentelijk nog in De Tijd. Claudel, die zich destijds met Grijze zielen (2003) en Het verslag van Brodeck (2007) hoog aan het letterenfirmament katapulteerde, wil met zijn allerminst vrijblijvende literatuur graag iets loswoelen. Hij denkt over zijn tijd na, maar vooral ook over de geschiedenis. Zo blijkt maar weer uit zijn nieuwste boek, het zopas vertaalde Een Duitse fantasie.

De vijf losjes met elkaar verbonden verhalen, geschreven tussen 2016 en 2020, zijn opgehangen aan een duistere fascinatie die Claudel allang in de ban heeft. De Lotharingenaar woont op tachtig kilometer van de Duitse grens en spreekt van Duitsland als het land dat hem zowel ‘afkeer als bewondering’ ontlokt, ‘een spiegel waarin ik me niet zie zoals ik ben, maar zoals ik zou kunnen zijn’. Niet voor niets laat Claudel het boek voorafgaan door onder meer een citaat van Thomas Bernhard: ‘Duitslands adem ruikt naar zwavel.’

Strompelend

We bereiden ons dus maar beter voor op een sombere expeditie. En dat is het ook grotendeels, zij het geschreven met een gracieuze pen. Maar schuld, dood en oorlog zwaaien de scepter.

Een Duitse fantasie ‘onttrekt zich aan de strikte regels van compositie en harmonie’, licht Claudel in het nawoord toe. Toch vloeien deze verhalen, sequenties en fragmenten op een vreemdsoortige manier in elkaar over of vormen ze echokamers; met als bindmiddel onder meer de mysterieuze terugkerende ‘Viktor’ (waarin je de naam van de overwinning proeft) én ook door het precieze, dan weer lyrische maar altijd welgekozen taalgebruik van Claudel. ‘Een polyfonie van personages achtervolgd door persoonlijke en collectieve schuld’, vond Le Figaro, want inderdaad: de concentratiekampervaring sluimert soms op de achtergrond.

De verhalen – twee van de vijf verschenen al eerder – dragen Duitse titels als ‘Ein Mann’, ‘Gnadentod’ of ‘Sex und Linden’. Het eerste verhaal is prangend, met een gewonde, strompelende soldaat die beseft dat zijn uren geteld zijn. ‘Was hij schuldig? Schuldig omdat hij gehoorzaamde? Of omdat hij niet ongehoorzaam was geweest?’ Zeer zintuiglijk, zeer fysiek maakt Claudel in dit verhaal de ambigue oorlogsverschrikking tastbaar.

Ontmaagding

De doodsreutel lijkt nabij, maar die komt er op een onverwacht moment, als er enige hoop en verlossing lijkt te gloren. Ook ouderdom en de teisterende kracht van het geheugen vormen een opzichtig thema in Een Duitse fantasie. Zoals bij de negentigjarige die zijn ontmaagding door een oudere vrouw in een park reveleert. En bij de afgetakelde, oude nazi die door de jonge, brute, met zichzelf worstelende verpleegster ‘Irma Grese’ wordt gemaltraiteerd en doodgehongerd.

Heel anders van opzet is dan weer ‘Gnadentod’, waarin Claudel de Duitse expressionistische ‘entartete’ kunstenaar Franz Marc opvoert. Marc overleed al in 1916 maar wordt hier pas in 1940 door de nazi’s vermoord. Om dan te culmineren in het schitterende slotverhaal ‘Die Kleine’, waarin een van zijn gehele familie beroofd, getormenteerd kind in een soort zwalpend oerwezen verandert, dat zich verbindt met de modder. En welke rol speelt opnieuw ene soldaat Viktor?

Onbehaaglijk

Wie een boek zonder lacunes verwacht – Claudel had ervoor gewaarschuwd – zal van een koude kermis thuiskomen. De lezer mag mee de leemtes opvullen. Alhoewel. In het slotverhaal komt de soldaat uit het eerste verhaal weer in een andere gedaante opduiken, en dan zie je de vertelkunst van Claudel in optima forma, en maak je een reverence. Achteloos weet hij zijn schijnbaar zo losse composities toch weer aaneen te rijgen. Met de vingers in de neus toont hij bovendien een zeer gevarieerde staalkaart van zijn stilistisch kunnen, met onbehaaglijke personages in wier geest je willens nillens verzinkt.

Philippe Claudel, 'Een Duitse fantasie', De Bezige Bij, 142 p., 20,99 euro. Vertaling Manik Sarkar. Beeld rv
Philippe Claudel, 'Een Duitse fantasie', De Bezige Bij, 142 p., 20,99 euro. Vertaling Manik Sarkar.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234