Maandag 17/02/2020

Interview

Philippe Claudel: "Mijn passie voor cinema is op de fiets geboren"

De kleine Jimmy heeft het niet makkelijk thuis en vlucht daarom op zijn fiets de natuur in.Beeld rv

Een kroniek onder een zomerzon, dat krijg je in Une enfance. Hoe warm die zon ook kan schijnen, thuis gaat het er hard aan toe voor de dertienjarige Jimmy. Rust vindt hij op zijn fiets in de natuur, net als Philippe Claudel indertijd. "Dit is mijn persoonlijkste film."

Terugblikken op je kindertijd: voor sommigen zijn het momenten van zoete nostalgie, voor anderen genereren ze grimmigheid. In Une enfance komen ze allebei samen terwijl Philippe Claudel (62) terugkijkt op zijn jeugd via het fictieve portret van Jimmy, een kereltje dat het niet makkelijk heeft in een provinciestad in de Lorraine. Zowel zijn moeder Pris als zijn machistische stiefvader Duke hebben een gevangenisverleden. En omdat de moeder door Duke verslaafd raakt aan de drugs, wordt Jimmy samen met zijn jonger halfbroertje aan zijn lot overgelaten.

Une enfance wil een sociaal portret zijn van een achtergestelde klasse, zegt Claudel. "Sommige van uw Parijse collega's haten de film. Ze noemen het een proletarische karikatuur, zeggen dat dit soort mensen niet bestaat en dat ik de arbeidersklasse een Le Pen-achtig discours laat houden. Het zijn oneerlijke verwerpingen die niets met filmkritiek te maken hebben. Noem het fascistische minachting. Hoe kun je zo blind zijn? Ik laat gewoon de werkelijkheid zien."

Une enfance is geen portret van een gelukkige, laat staan een onschuldige jeugd. Wilt u laten zien dat zoiets niet meer bestaat in een achtergesteld milieu?

Philippe Claudel: "Hoe kun je een kind zijn als je onderworpen wordt aan druk en geweld dat afwisselend verbaal en fysiek is? Hoe kun je je kindertijd veiligstellen als je met een hard universum geconfronteerd wordt waar je als kind normaal gezien niet mee geconfronteerd moet worden. Hoe slaag je er in je onschuld en je hoop te bewaren als de situatie rondom je er voor zorgt dat je verplicht bent om volwassener te zijn dan je bent?

"Jimmy is voor mij een kleine soldaat. Hij is verbazend sterk, misschien te sterk. Maar hij sluit zich ook als een schelp. Daar haalt hij kracht uit maar tegelijk sluit hij zich af van de anderen, ook van diegenen die hem de hand proberen te reiken, zoals zijn leraar of zijn grootmoeder."

De autobiografische input is groot. U hebt op plaatsen gefilmd hebt waar u zelf bent opgegroeid.

"Dit mijn persoonlijkste film tot nog toe, omdat ik vooral in mijn geboortestad gefilmd heb, de plek waar ik nog steeds woon, Dombasle-sur-Meurthe. Dat kind dat door tennis gefascineerd is maar er geen kan spelen, dat ben ik. Dat kind dat alleen is in de zomer, dat ben ik.

"Maar het is ook mijn meest vrije film tot nu toe. Ik heb met een kleinere ploeg gewerkt. Het scenario was zo opgebouwd dat ik met veel scènes kon schuiven. Ik heb een beetje de vrijheid van het schrijven proberen te vinden. Als je schrijft, kun je de dingen in eender welke richting exploreren. Het is niet alleen mijn persoonlijkste maar volgens mij ook mijn beste film. Bij elke film en bij elk boek leer je bij."

U hebt een vrolijke en gelukkige jeugd gehad. Dat kun je niet van Jimmy zeggen.

"Het verschil tussen Jimmy en mij is dat hij een andere band heeft met zijn moeder en stiefvader. Al de rest is nogal nauw verbonden met mijn eigen jeugd. Wat anders is, is die extreme situatie thuis. En ik heb ook rekening gehouden met een sociale realiteit die ik om me heen zie. Ik had zin om dat provinciale Frankrijk van vandaag in beeld te brengen, een dat niet representatief is voor mijn jeugd maar dat bestaat en dat ik weinig of niet in de bioscoop tegenkom."

De film baadt in de melancholische muziek van Ray LaMontagne, de troubadour van de eenzaamheid. Over die eenzaamheid zei u daarnet dat het uw eenzaamheid is. Ik zie het verband niet met uw gelukkige jeugd.

"Als ik zeg gelukkig, bedoel ik beschermd omdat mijn ouders van me hielden. Ik ben wel heel eenzaam geweest. Ik ben verstoten geweest door mijn vrienden. Ik was vaak het mikpunt van spot. Soms was het een eenzaamheid die ik onderging, soms zocht ik ze op. Ik trok er vaak alleen op uit, de hele dag lang, met een veldfles, wat brood en chocolade. Ik was toen een jaar of negen.

"Net als Jimmy exploreerde ik de omgeving. Ik trok een veld in, keek naar de vlinders, doorwaadde een rivier of ging vissen. In de natuur voelde ik me heel rustig. Ik heb dat nu nog. En die folkballades van LaMontagne, dat is de muziek van de grote Amerikaanse vlaktes. Voor mij is dat de westerndimensie van de film. En van het innerlijke universum van Jimmy, van zijn vrijheid, zijn verlangen."

Waarom werd u door uw vriendjes verstoten?

"Ik weet het niet. Ik herinnerde het me ook niet meer. Een tijd geleden heb ik een jeugdvriend teruggezien. Hij vertelde me dat ze vroeger gemeen tegen me waren. Pas toen zijn die herinneringen teruggekomen. Op school werd ik ook fysiek mishandeld door een jongen. Van een afwijzing heb ik uiteindelijk een keuze gemaakt. Ik werd verstoten maar vanaf een bepaald moment ben ik het fijn gaan vinden om alleen te zijn. We hadden thuis ook niet veel geld. Veel gingen we niet op vakantie. Ik herinner mij de zomermaanden als een tijd die niet voorbijging, met dagen die op elkaar leken. Het gevoel van verveling dat Jimmy ook kent.

"Maar als ik me verveelde, sprong ik op mijn fiets, net als Jimmy. Het verlangen om films te maken, is bij mij geboren op de fiets. Het viel samen met het moment dat ik Leone's Once upon a Time in the West ontdekte. Pas bij die film drong het tot me door dat er ook een regisseur was. Ik ben papieren camera's gaan maken en deed ik alsof ik aan het filmen was. En als ik op mijn fiets zat, deed ik travellings. De fiets was voor mij een instrument van vrijheid, maar ook van cinema."

Het portret dat u van Frankrijk schetst, is er een waarin het sociale cement afbrokkelt. François Hollande is een socialistische president maar de kleine mensen raken meer en meer geïsoleerd.

"De linkse socialistische hoop wordt in de film geïncarneerd door Cahuzac, de minister van Budget. Cahuzac is een socialist. Hij was betrokken bij een fraudeschandaal. Op een bepaald moment schilt Jimmy aardappels. Op tv vangt hij iets op over die Cahuzac-affaire. Die man zou normaal Jimmy moeten helpen. Al de Jimmy's. Daarom zit die scène in de film. Cahuzac heeft maar aan een ding gedacht: zijn zakken vullen.

"We leven in een egoïstische maatschappij. Dat laat ik ook in de film zien. In de arbeiderswijk waar Jimmy woont - de wijk is net na de opnames afgebroken - spreken de buren niet meer met elkaar. Toen ik kind was, kende iedereen er iedereen. Men hielp elkaar. Er werd ook ruzie gemaakt. Het was geen paradijs maar we kenden elkaar. Het is geen probleem van links of van rechts maar van onze maatschappij. Ons sociaal weefsel is verzwakt."

Philippe Claudel.Beeld BELGA

Welke affiniteit hebt u met mensen aan de rand van de maatschappij die niet meer in het politieke systeem geloven? U leidt een goed leven. De ouders van Jimmy leven in de miserie. Is er sprake van een schuldgevoel?

"Het is meer een ondervraging van het sociale geweten van een kunstenaar. Mijn boeken zijn getuigenissen. Als kunstenaar heb ik een sociale rol. De personages in mijn film zijn gevoed door mensen die ik ken vanuit de dagelijkse omgang. Dombasle telt tienduizend inwoners, het is geen grote stad. Als ik naar de supermarkt ga zie ik Jimmy, Duke en Pris. Ik vertrek van de werkelijkheid om er fictie van te maken.

"Jimmy's ouders zijn ook het slachtoffers van zichzelf. Ze hebben de indruk dat de wereld hen niet ziet staan. Vandaar hun bittere discours. Tegelijk doen ze ook niets om hun lot te veranderen. Ze zijn als stukken drijfhout op een rivier. Ze klagen nogal makkelijk maar ze zijn zelf weinig constructief. Ze zijn er niet toe in staat om de straat op te gaan om een revolutie te ontketenen."

Het thema van het goed en het kwaad, van de misdaad, houdt u onophoudelijk bezig. Het keert ook terug in Une enfance. U heeft elf jaar lesgegeven in de gevangenis van Nancy. Waarom bent u er zo door geboeid?

"We hebben allemaal potentieel goed en kwaad in ons. De meeste mensen proberen het goede te cultiveren, anderen glijden af in het kwaad. Dat is makkelijker. Het is vermoeiender om een positieve rol in de maatschappij proberen te vervullen. Dat innerlijke debat over hoe weerstand te bieden aan negatieve verleidingen op het moment dat ze extreem aanwezig zijn, dat interesseert me. Daarom confronteer ik mijn personages vaak met extreme situaties. Hoe behoud je je menselijkheid in een onmenselijke wereld?

"Mijn eigen negatieve ervaringen uit mijn kindertijd, en vooral die als lesgever in de gevangenis, zijn daarbij doorslaggevend geweest. In de nor heb ik mensen ontmoet zoals ik die soms afschuwelijke dingen hadden gedaan. Toch blijven het mensen. Hoe komt het dat zij op een dag gedaan hebben wat ik probeer om niet te doen? In Frankrijk had je onlangs dat juridische fait divers: een vader had zijn zoontje van drie als straf voor slecht gedrag op school in een wasmachine gestopt met het programma op centrifugeren. Het jongetje heeft het niet overleefd. De moeder was er bij en is niet tussengekomen. Dat waren mensen uit het milieu van Jimmy. Dat roept toch vragen op."

Uw boeken en films vallen op door hun stilistische eenvoud en helderheid. Alsof u er over wilt waken dat ook uw personages begrijpen wat er gebeurt.

"Misschien. Die eenvoud is belangrijk maar wat voor mij het belangrijkste is, is dat ik me wegcijfer. Ik wil dat de toeschouwer vergeet dat er een camera en een regisseur is, dat het is alsof de camera uiteindelijk verslonden is door een zwart gat. Zodat er alleen de personages en de toeschouwers overblijven. En dat er tussen hen iets gebeurt in de bioscoop."

Une enfance speelt vanaf woensdag in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234