Zaterdag 07/12/2019

Boeken

Paardentemmer, piloot, mannenverslinder: het onwaarschijnlijke levensverhaal van Beryl Markham

Beryl Markham achtervolgd door handtekeningjagers in 1935. Beeld Bettmann Archive

Het leven van Beryl Markham (1902-1986) leest als een spannend jongensboek. Als paardentrainster, pilote en societyfiguur in het koloniale Oost-Afrika greep ze elke kans op avontuur aan, niet het minst op amoureus vlak. Haar heruitgebrachte memoires zijn een leesspektakel om je roekeloos aan over te leveren.

Grensoverschrijdend. Het is een woord dat tegenwoordig geheid alarmbellen doet afgaan. Grensoverschrijdend lijkt synoniem te staan voor ongemakkelijke seksuele machtssituaties. Maar je kunt er ook een andere richting mee uit. 

Uitgeverij De Arbeiderspers gaf Westwaarts met de nacht (1942) van Beryl Markham (1902-1986) de dubbelzinnige ondertitel ‘Grensoverschrijdende memoires’. Een trucje om de aandacht te wekken? Allicht. Want hier is nergens sprake van ongewenst seksueel gedrag. 

Toch sloopte durfal Beryl Markham op haar eentje wel degelijk talloze barrières. Als luchtvaartpionier overschreed ze in de jaren 30 zonder blikken of blozen landsgrenzen en continenten. De levensstijl van de Britse passionaria die haar hart verpandde aan Kenia en Oost-Afrika was non-conformistisch en verfrissend onafhankelijk. “Een leven moet in beweging zijn of het stagneert. Elke volgende dag zou niet mogen lijken op die van gisteren”, vond ze.

Gevaarlijk leven

Beryl Markham hoort thuis in het rijtje van licht excentrieke vrouwelijke avonturiers waartoe bijvoorbeeld ook vliegenierster Amelia Earhart, fotografen als Margaret Bourke-White en Lee Miller en Afrika-reizigster Mary Kingsley behoren. Terecht worden deze daadkrachtige vrouwen stilaan uit de plooien van de geschiedenis geplukt. Ook bij ons. Zo schreef Herlinde Leyssens dit voorjaar in Kongokorset het portret van de Belgische Gabrielle Deman, die als eerste blanke vrouw Congo-Vrijstaat doorkruiste.

Toch is Markham van een nog fermer kaliber. Je vraagt je af waarom haar herinneringen niet evenveel furore maakten als Out of Africa (1937) van Karen Blixen, ook neergestreken in Kenia. Zelfs Hemingway, die ooit een blauwtje bij Markham liep, was van zijn à propos door haar geharnaste autobiografie uit 1942. “Bloody marvellous”, schreef hij. “Ze kan ieder van ons die zich schrijver noemt in een hoek schrijven.” 

Zijn derde echtgenote, de fameuze oorlogscorrespondente Martha Gellhorn, trad hem volmondig bij. In de inleiding van Westwaarts met de nacht spreekt ze over “een verslag van vanzelfsprekende moed”: “De zachte woorden verdoezelen de harde feiten, de moeizaam bereikte successen en een hard en gevaarlijk leven.” Want inderdaad, zelfs over haar helse recordvlucht van 21 uur over de Atlantische Oceaan op 5 september 1936, die ze met sputterende motor overleefde, doet Markham behoorlijk luchthartig.

Kind van het kolonialisme

Westwaarts met de nacht is een leesspektakel om je roekeloos aan over te leveren, vol panacherijke beelden. De ene keer schrijft ze rechttoe rechtaan, alsof je je in een perfect getimede actiefilm bevindt, dan weer gracieus en uit de losse pols. 

Haar boek is een genereuze ode aan de schoonheid van Oost-Afrika, waar ze op haar vierde in de Keniaanse Riftvallei terechtkwam. Haar vader, een ex-legerkapitein, zette er een boerderij op en kweekte er volbloedracepaarden. Haar moeder keerde, samen met haar broertje, terug naar Engeland, een minnaar achterna. 

Beryl Markham voor haar trans-Atlantische vlucht in september 1936. Beeld Bettmann Archive

De ruptuur zat haar blijvend dwars. Markham – geboren als Beryl Clutterbuck – ontwikkelde een symbiotische band met haar vader, die haar liefde voor de literatuur bijbracht. Toch bleef Markham onmiskenbaar een telg van de koloniale tijd. Sporadisch krab je je achter de oren over boude veralgemeningen.

Markham groeide op als een schrandere tomboy met een onwaarschijnlijk overlevingsinstinct. Blootsvoets trok ze op jacht met de Nandimurani-stam en hanteerde ze algauw met zwier de speer. Ze had eerder Swahili dan Engels onder de knie. 

De ontembare ‘pantervrouw’ Markham voelde zich op haar gemak in het gezelschap van dieren, zelfs een leeuw of een luipaard joeg haar niet meteen op de loop. Ze bleek bijzonder bedreven in het tot rust brengen van weerspannige paarden. 

In Westwaarts met de nacht staan uitgesponnen, vaak geestige staaltjes van haar kunde of zingt ze uitbundig de lof van haar lievelingspaard Pegasus, dat ze mee ter wereld bracht. Ook de sensatie van paardenraces wekt ze tot leven, Markham trainde maar liefst zes latere winnaars van de Kenya Derby. “Ik heb me wel eens afgevraagd of het de schoonheid van een rennend paard is waarvoor zoveel verschillende mensen naar zo’n geïmproviseerd amfitheater komen, of de aantrekkingskracht van een menigte, of alleen maar de platvloerse hoop op een kleine winst.”

Liefdesleven

Nog veel meer tot de verbeelding spreken haar pilotenexploten. Markham was op haar 31ste de eerste vrouw die in Oost-Afrika een vlieglicentie verwierf. De knappe recordpiloot Tom Campbell Black – een van haar lovers – leerde haar alle luchtruimfinesses, maar verongelukte zelf. 

Ze ontpopte zich tot een allesdurver, die vier keer solo van Naïrobi naar Londen vloog. Ze ondernam nachtvluchten zonder veel instrumenten of radioapparatuur en laveerde over de bush met gammele, desnoods zelf opgelapte toestellen. 

Telkens stapte de gemanicuurde diva uit haar vliegtuig in een onberispelijk wit zijden hemd. Ze bracht personeel naar afgelegen boerderijen, fungeerde als luchtambulancier, spoorde vermiste piloten op of bracht post naar goudzoekers in Tanganika. 

Onwillekeurig moet je denken aan Vol de nuit van Antoine de Saint-Exupéry (met wie ze eveneens een kortstondige affaire beleefde). Ook traceerde ze olifanten vanuit de lucht, ter voorbereiding van safari’s. En natuurlijk is er Markhams fenomenale vlucht in helse omstandigheden van Engeland naar Nova Scotia, goed voor een plaats in de geschiedenisboeken en een tickertapeparade in New York met 5.000 juichende mensen.

Merkwaardig genoeg hield Markham haar rumoerige liefdesleven in haar memoires bijna volledig onder de pet. Nochtans zette ze de Britse high society constant op stelten. De rijzige schoonheid met de doordringende blauwe ogen – tuk op gin en rokend als een ketter – huwde driemaal, onder meer met de koolmijnmagnaat Mansfield Markham, van wie ze zich de achternaam aanmat, en met drinkebroer-schrijver Raoul Schumacher, die haar teksten opgepoetst zou hebben. 

Ze hield altijd de touwtjes in handen en maalde niet om ontrouw. Zo versierde ze Bror Blixen, de echtgenoot van Karen Blixen. “Natuurlijk bedreef ik de liefde met hem. Soms was er gewoonweg niets anders te doen in de bush dan seks te hebben”, zei ze laconiek in een interview. 

Longontsteking

“Beryl was te eigengereid en te onafhankelijk om te geloven in het huwelijk”, schrijft Elizabeth Kerri Mahon in haar boek Scandalous Women (2011). “Seks was voor haar even noodzakelijk als je tanden poetsen of eten.” Keer op keer dreef ze echtgenoten tot wanhoop met haar escapades, tot ze haar ten slotte de deur wezen.

Markham stierf op haar 83ste, drie jaar nadat haar memoires een revival hadden beleefd. Voor een waaghals waren de omstandigheden van haar dood nogal prozaïsch. Ze struikelde in haar cottage in Naïrobi over haar hond en brak een been. Bij de daaropvolgende operatie had Markham een fatale longontsteking te pakken.

Beryl Markham, Westwaarts met de nacht. Nu uit bij De Arbeiderspers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234