Maandag 22/07/2019

In memoriam

Overleden filmregisseur Bernardo Bertolucci: groots, complex en controversieel

Bernardo Bertollucci met Debra Winger op de set van ‘The Sheltering Sky’. Beeld EPA

Politieke idealen, jonge levenslust, seksuele ontdekkingsreizen en freudiaanse complicaties: dat kenmerkt het grootse oeuvre van de gisteren overleden Italiaanse filmmaker Bernardo Bertolucci. Toch hangt ook de controverse rond Last Tango in Paris als een schaduw over zijn carrière.

Ambitieus, visionair, controversieel en eeuwig jong van hart was Bernardo Bertolucci. De maandag op 77-jarige leeftijd overleden Italiaanse filmmaker behoorde tot de groten van de rijke Italiaanse cinema. Hij was van een latere generatie dan regisseurs als Visconti, Antonioni, Fellini en Pasolini, en maakte gebruik van hun vernieuwingsdrang. Op zijn beurt beïnvloedde hij tal van filmmakers.

Bertolucci werd in 1941 geboren in Parma in een cultureel nest. Zijn vader Attilio, een bekende dichter en kunsthistoricus, was bevriend met filmmaker en schrijver Pier Paolo Pasolini, die de jonge Bertolucci inhuurde als zijn assistent bij de opnamen van Accattone (1961). Aanvankelijk wilde Bertolucci schrijver worden, een ambitie die een vliegende start kreeg toen zijn gedichtenbundel In cerca del mistero (Op zoek naar het mysterie) in 1962 werd bekroond met de Premio Viareggio, een prestigieuze literaire prijs. Bertolucci was toen 21 jaar en bewees zich meteen als een multitalent: vrijwel tegelijk met de verschijning van zijn eerste dichtbundel ging zijn regiedebuut La commare secca (Het gebeurde aan de Tiber, geschreven door Pasolini) in première op het filmfestival van Venetië.

Zijn eerste film werd met minder enthousiasme ontvangen dan zijn poëzie. Toch koos Bertolucci voor de cinema, alleen al om niet met zijn vader te hoeven concurreren in hetzelfde vak. “Ik realiseerde me dat ik nooit zo goed zou worden als hij”, zei hij in 2013 in een interview met de Volkskrant. “Ik kon hem niet verslaan. Ik hield van cinema, dus ik wilde films gaan maken.”

Maria Schneider en Marlon Brando in ‘Last Tango in Paris’ (1972). Beeld BELGAIMAGE

Daarmee was de invloed van zijn vader overigens nog niet uitgewist. Attilio Bertolucci was naast dichter ook filmcriticus en een groot cinefiel, die zijn beide zoons – ook Bernardo’s jongere broer Giuseppe werd regisseur – maar wat graag het filmvak zag ingaan. Zozeer bleef zijn vader hem sturen dat Bertolucci het gevoel had de films te maken die Attilio graag zelf had gemaakt, zei hij ooit in een interview met The Guardian. Hoe hij met zijn werk ook zijn best deed om vadermoord te plegen, nooit kwam hij van hem af.

Lange periode van internationaal succes

Freudiaanse materie, die ook terechtkwam in Bertolucci’s films. Als levenslang psychoanalyseklant (“Omdat ik me nooit beter voelde, kon ik er niet mee ophouden”) en zelfverklaard “slachtoffer van Freud”, doorspekte Bertolucci zijn werk met moeizame familierelaties en freudiaanse conflicten. Zo was zijn doorbraakfilm Il conformista (De conformist, 1970) niet alleen een politiek geëngageerd drama over een grauwe periode uit de Italiaanse geschiedenis, maar ook een zoektocht naar de werking van het onderbewuste. De hoofdpersoon, gespeeld door Jean-Louis Trintignant, conformeert zich aan het fascistische regime uit schaamte voor zijn verlangens, die hij onderdrukt.

Met Il conformista bewees Bertolucci zich als een briljant en vernieuwend regisseur. De film naar de gelijknamige roman van Alberto Moravia is virtuoos gedraaid en heeft een complexe, fragmentarische vertelstructuur die vele filmmakers zou beïnvloeden: Francis Ford Coppola, Martin Scorsese en Steven Spielberg noemden Bertolucci’s drama als hun eerste moderne voorbeeld.

Na Il conformista volgde de intrigerende en geslaagde Jorge Luis Borges-verfilming Strategia del ragno (De strategie van de spin, 1970). Daarna dwong de economische crisis regisseurs naar het buitenland te gaan. Alleen met internationaal bekende acteurs in de hoofdrollen kreeg een Italiaanse film nog een redelijk budget bij elkaar. Bertolucci wist die situatie ten volle uit te buiten. Zijn samenwerking met acteurs als Marlon Brando, Robert De Niro en Donald Sutherland luidde een lange periode in van internationaal succes. Dat begon met Last Tango in Paris (1972), waarvoor Bertolucci het Amerikaanse icoon Brando wist te strikken voor een bepaald niet gemakkelijke hoofdrol. Overigens tegen het advies van zijn producenten in, die de acteur te zwaar en te lastig vonden.

Stefania Casini en Robert De Niro in ‘Novecento’ (1976). Beeld Photo12

Last Tango in Paris, over de verhouding tussen een Amerikaanse weduwnaar en een jonge Parisienne, veroorzaakte een schandaal dat nog lang zou voortduren. De seksscènes tussen Brando en de jonge Franse actrice Maria Schneider werden driftig gecensureerd, onder meer door de Italiaanse filmkeuring. Ook naar de heersende Amerikaanse smaak waren veel beelden te gortig. De meeste opschudding veroorzaakte een scène waarin een verkrachting plaatsvindt met gebruik van een pakje boter.

Gegoede marxist

Over die scène vertelde Bertolucci uitgebreid toen hij in 2013 te gast was op het International Film Festival Rotterdam, waar hij zijn film Io e te presenteerde. Omdat hij Schneider een eerlijke reactie wilde ontlokken, lichtten hij en Brando haar niet van tevoren in over de plannen met de boter. De actrice, die later een getroebleerd leven zou leiden, voelde zich overvallen en vernederd. “Achteraf gezien was het een vorm van manipulatie”, zei Bertolucci tegen de Volkskrant. “Toen ze in 2011 overleed, vond ik het erg verdrietig dat ik haar niet meer om vergeving heb kunnen vragen. Ik had haar graag nog excuses aangeboden.” Hoewel hij toegaf dat hij destijds fout zat, vond de regisseur wel dat het de film ten goede was gekomen. 

Na Last Tango in Paris maakte Bertolucci Novecento (1976), een klassiek geworden epos over klassenstrijd in politiek verscheurd Italië. De jonge filmsterren Robert De Niro en Gérard Depardieu spelen tegenpolen die samen opgroeien, maar aan verschillende zijden van de geschiedenis belanden. Bertolucci demonstreerde er zijn marxistische opvattingen mee, maar ook zijn persoonlijke achtergrond als telg uit een gegoede familie. Als regisseur en scenarioschrijver liet hij zien niet bang te zijn voor grote gebaren. Alleen al vanwege de reikwijdte van het verhaal was Novecento ongekend gedurfd, maar ook in visueel opzicht – met dank aan Vittorio Storaro, Bertolucci’s vaste cameraman in die jaren – dwong de ruim vijf uur durende film bewondering af.

De stap naar Hollywood was nu niet groot meer. In de periode die volgde, maakte Bertolucci een aantal Engelstalige films, te beginnen met The Last Emperor (1987), over het leven van Puyi, de laatste keizer van China. Negen Oscars won het imposante historische drama; het zou Bertolucci’s grootste Hollywood-succes blijven. Met films als het enigszins onderschatte The Sheltering Sky (1990, naar de roman van Paul Bowles), Little Buddha (1993) en Stealing Beauty (1996) kalfde zijn kolossale reputatie geleidelijk af.

Michael Pitt en Eva Green in ‘The Dreamers’ (2003). Beeld CINEART

Totdat in 2003 The Dreamers zijn première beleefde op het filmfestival van Venetië. De film over drie studenten in het van revolutionaire dromen doortrokken Parijs van 1968 werd door filmcritici wisselend ontvangen, maar maakte vele Bertolucci-fans gelukkig: zowel de toon als het onderwerp herinnerde sterk aan zijn beginjaren. Politieke idealen, jeugdige levenslust, seksuele ontdekkingsreizen en freudiaanse complicaties: dit was Bertolucci in al zijn facetten.

Ernstige rugklachten leken daarna Bertolucci’s werklust te smoren. Het duurde tien jaar voor de regisseur, inmiddels aan een rolstoel gebonden, een nieuwe film afleverde. Met het ingetogen maar zeer fraaie Io e te, naar een roman van Niccolò Ammaniti over een eigenzinnige tienerjongen en zijn drugsverslaafde zus, liet de meester zich opnieuw van zijn jeugdige kant zien.

De rolstoel had hem weliswaar beperkt, maar toch ook geholpen weer een film aan te durven, vertelde hij. “Ik heb jarenlang een gevecht geleverd om weer te kunnen staan en lopen. Pas toen ik mijn conditie accepteerde, veranderde alles.” Hij was van plan nog vele films te maken, misschien ook een in 3D, want moderne technieken interesseerden hem zeer. Het kwam er niet meer van. Io e te, gedraaid op ouderwets, gloedvol celluloid, bleek Bertolucci’s laatste: een bescheiden maar warmbloedig slotakkoord.

Vijf grote Bertolucci’s

Il conformista (1970)
Eerste grote succesfilm, gebaseerd op een roman van Alberto Moravia, waarin Italië onder Mussolini wordt gefileerd aan de hand van het verhaal van een lafhartige fascist.

Last Tango in Paris (1972)
Controversieelste film, die nog altijd gemengde gevoelens oproept, alleen al vanwege het verschil in gewicht tussen de door Marlon Brando gespeelde Amerikaanse weduwnaar en diens veel jongere minnares. Het trieste lot van actrice Maria Schneider werpt ook een schaduw over dit ondanks alles zeer knap gemaakte drama.

Novecento (1976)
Het meesterwerk, waarin hij vol durf een beeld schetst van een gepolariseerd Italië in de eerste decennia van de 20ste eeuw, tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. De rijke, aristocratische Alfredo (Robert De Niro) en de trotse boerenzoon Olmo (Gérard Depardieu), geboren op dezelfde dag en samen opgegroeid, komen tegenover elkaar te staan.

The Last Emperor (1987)
Succesvolste film, dit groots opgezette maar minutieus vertelde verhaal van Puyi, die op 3-jarige leeftijd keizer van China wordt. Het prachtige camerawerk van Vittorio Storaro is maar een van de troeven waarmee Bertolucci zijn publiek betoverde. Negen Oscars waren de beloning.

The Dreamers (2003)
De comebackfilm, waarin een Amerikaanse student in Parijs terechtkomt, net wanneer daar een politieke opstand plaatsvindt. Zwoel en ongelooflijk sfeervol relaas over persoonlijke en politieke dromen, waarmee Bertolucci in veel opzichten een saluut brengt aan zijn vroege werk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden