Vrijdag 03/07/2020

Troost in quarantaineLieven Trio

Over vriendschap en het gemis daarvan: ‘Het zakmes’ is zo’n film waarin godzijdank niet alles happy hoeft te zijn

Mees en zijn vriend Tom in 'Het zakmes'. Beeld BELGAIMAGE

De Morgen laat zijn cultliefhebbers de film-, platen- of boekenkast uitspitten op zoek naar troostrijke klassiekers. Vandaag: filmjournalist Lieven Trio over de Nederlandse kinderklassieker Het zakmes.

In coronatijden kan jeugdsentiment deugd doen. In quarantaine herontdekte ik de Nederlandse kinderklassieker Het zakmes: een heerlijk retourtje richting jaren 90, dat nu ook een troostende boodschap blijkt te bevatten over vriendschap en fysiek gemis.

In de jaren 90 was er van een pax media absoluut nog geen sprake. Dat ondervonden mijn broers en ik aan den lijve: als kinderen van een koppel BRTN-journalisten kregen wij thuis een streng VTM-verbod opgelegd. Ja, wij waren die dutsen die het in Keulen hoorden donderen wanneer er op de speelplaats smakelijk werd nagelachen om de grappen van HT&D. En wie was toch die vreemde groene haarbal die in zoveel auto’s op de hoedenplank lag?

Voor dat gat in onze cultuur kregen we gelukkig wel iets anders in de plaats: onze jeugd was gedrenkt in Nederlands kinderentertainment. Terwijl onze klasgenootjes zich op zondagochtend mochten vergapen aan Schuif af, zetten mijn ouders ons voor het lichtjes anarchistische en absurd-komische Villa Achterwerk op VPRO. Uren brachten wij door met prettig gestoorde personages als Tampie – een stoppelige man verkleed als een achtjarig meisje, harige witte benen en tattoos incluis – en de bazige presentatrice Roos, die ons al vertrouwd maakte met roze koek lang voordat Albert Heijn in ons land voet aan wal zette.

Ook een van mijn vroegste filmherinneringen heb ik aan onze noorderburen te danken. Ergens in de eerste helft van de jaren 90 namen mijn ouders voor ons Het zakmes op – op videocassette, o nostalgie! Een Nederlandse kinderfilm van Ben Sombogaart, over de zesjarige Mees die zijn beste vriendje Tim (of Tom, zoals hij hem in ‘kippentaal’ noemt) plots moet missen wanneer die met zijn ouders verhuist naar de provincie Flevoland. In mijn hoofd klinkt die naam vandaag nog altijd haast even mythisch als Atlantis of El Dorado. Het enige wat Mees nog rest van Tim, is zijn imposante zakmes, dat per ongeluk in Mees’ broekzak is blijven zitten. Wat volgt is een anderhalf uur durende queeste richting Flevoland, richting Tim. Of toch een poging daartoe, want Mees is tenslotte nog maar een kleine jongen, zoals hij op het einde zal zingen (en trommelen) tijdens een talentenjacht: “Ik ben pas zes / Tom ik heb je mes / Ik sla op mijn trom / Ik roep mijn vriend Tom.”

'Het zakmes'. Beeld BELGAIMAGE

Of Het zakmes bij ons algemeen bekend is, kan ik als cultureel gebrainwasht kind moeilijk inschatten, maar in Nederland is het dé kinderfilm van een hele generatie, en dus een onvervalste klassieker. In die mate dat hij in 2018, iets meer dan 25 jaar na zijn oorspronkelijke release, volledig gerestaureerd weer in de bioscopen kwam. Datzelfde jaar passeerde hij ook nog eens op tv, en besloot ik hem net als mijn ouders op te nemen voor mijn kinderen – gewoon op de digicorder deze keer.

Grote kinderogen

Nu een grimmig virus ons verplicht thuis te blijven, ben ik er eindelijk toe gekomen om Het zakmes ook effectief nog eens te bekijken. Samen met mijn vierjarige zoon. Net als hij staarde ik met grote kinderogen naar het scherm, zalig zwelgend in jeugdsentiment. De beelden die zich destijds zo diep tussen de plooien van mijn onrijpe brein griften, kwamen in volle glorie weer tevoorschijn. De boze blik van Mees’ strenge juf. De etensresten die telkens weer tegen de tv in de keuken kliederen. De blauwe hand van de mysterieuze krantendrukker. Ik kon ze allemaal haast in mijn vingertoppen voelen.

Zo’n throwback doet iets met een mens, en ook de wetenschap dat je je eigen jeugdherinneringen doorgeeft aan een nieuwe generatie is zalvend. Maar Het zakmes raakte me nu, in volle coronastorm, ook op een andere manier. Mees’ avontuur is namelijk ook een verhaal over vriendschap, en vooral het gemis daarvan. Dit is zo’n film waarin godzijdank niet alles happy hoeft te zijn. Mees’ malaise wordt ernstig genomen. “Mijn vriendje gaat weg / Ik vind het gemeen / Hij gaat verhuizen / Hij komt nooit meer terug”, luidt zijn klaagzang bij het afscheid van Tim.

Noem me een watje, maar die scène maakte me enigszins week toen ik ze terugzag. Want is gemis – naast een soort onbestemde angst – in deze bijzondere periode niet het gevoel dat bij ons allemaal het venijnigst knaagt? Ik heb mijn vrienden en familie intussen bijna een maand niet meer gezien, en dat begint zwaar te wegen.

Biertje voor de computer

Natuurlijk is gemis vandaag anders dan in de tijd van Mees en Tim. Wij hebben geen talentenjacht op tv meer nodig opdat onze vrienden ons gezicht nog eens zouden kunnen zien. Daarvoor hebben we nu Zoom, FaceTime, Skype en co. En ja, het kan ongelooflijk deugd doen om voor de computer een biertje open te trekken en vanop afstand over de nieuwste ontwikkelingen in Blind getrouwd – naar dat programma kijken is een soort laattijdige rebellie tegen mijn ouders, denk ik – te leuteren met je vrienden. Misschien hoor en zie ik hen vandaag zelfs meer dan in normale tijden. Maar wat mis ik het om ze vast te pakken.

'Het zakmes'. Beeld BELGAIMAGE

Daarom vond ik het heerlijk eenvoudige slotbeeld van Het zakmes, waarin Mees zijn beste vriend eindelijk terugziet en zijn arm om hem heen slaat, zo troostend. Aan het einde, als alles voorbij is, zullen we mekaar weer in de armen vallen, toont deze film. Of om het met de woorden van The Queen te zeggen: “We will be with our friends again; we will be with our families again; we will meet again.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234