Dinsdag 28/01/2020

Operarecensie

Opera in het kwadraat, en nog wat meer

'Das Wunder der Heliane' was entartete kunst volgens de nazi's, maar wordt nu in Gent voor het eerst sinds lang weer opgevoerd. Beeld Annemie Augustijns

Het is geen toeval dat Das Wunder der Heliane, een opera die als geen ander gebukt gaat onder de vergetelheid, nu in Gent te zien is. Bijna vijftig jaar geleden werd hij daar al opgevoerd, voor het eerst nadat hij door het nazisme ‘voorgoed’ van de planken was verdreven. Sindsdien was hij bijna uitsluitend in Duitse provincietheaters te zien geweest. Nochtans beschouwde de componist, Erich Wolfgang Korngold, het als zijn beste werk. En inderdaad, het is een overweldigende opera.

De ontstaansgeschiedenis van Das Wunder der Heliane leest als een tragikomische vaudeville. Mede door toedoen van de op het verstikkende af bemoeizieke vader van de componist, de criticus Julius Korngold, werd de opera al voor de geplande wereldpremière in Wenen gepromoot als ‘nobel’ alternatief voor de ‘negerjazzopera’ Jonny spielt auf! van Ernst Křenek. Julius ging (als Jood) zelfs zover om de nationaalsocialisten voor zijn kar te spannen. Uiteindelijk won Jonny het pleit omdat het meer recette beloofde. 

De première van Heliane werd uitgesteld, zodat het stuk zijn wereldpremière in Hamburg beleefde. Terwijl Jonny een groot succes werd, was Heliane kortstondig een prestigestuk voor grote Duitse theaters, tot het samen met Jonny op de ‘ontaarde’ lijst van de nazi’s kwam en Korngold naar Hollywood vertrok om er filmmuziek te schrijven en twee Oscars te verzamelen. Heliane was vergeten tot Gent het in 1970 weer opgroef.

Een vermoeiend libretto

Er is nochtans nog een andere reden waarom deze opera het zo moeilijk heeft. Hij ís gewoon aartsmoeilijk. Van iedereen verlangt hij het uiterste. De hoofdrollen zijn Wagner in het kwadraat; de orkestpartituur is van een vernuft dat je zelfs bij Strauss en Puccini niet vindt. Elk personage, elke situatie krijgt een eigen orkestkleur; nergens laat de muziek zich in de grenzen van toonaarden en maatsoorten dwingen. 

Het resultaat is altijd een uitdaging en soms een nachtmerrie voor de orkestmuzikant maar balanceert ook op de rand van het structuurloze. En is dus ook een uitdaging voor de toeschouwer. Daarenboven moet die mee willen gaan met een libretto met al te grote ambities. Dat is geïnspireerd op een expressionistisch namaak-mysteriespel van de vergeten Roemeens-Duitse dichter Hans Kaltneker. Het zwemt in de aan het begin van de twintigste eeuw geliefde saus van in een religieus kleedje gehulde seks-en-geweld-fantasieën en grossiert in grote woorden uit de Wagneriaanse kunsttaal. Het is zachtjes gezegd vermoeiend.

De hoofdrollen in 'Das Wunder der Heliane' zijn Wagner in het kwadraat. Beeld Annemie Augustijns

Wat het muzikale aspect betreft brengt de crew die door Opera Vlaanderen op de been is gebracht het er onder Alexander Joel eervol van af. Na een ietwat wankel geïntoneerd begin met flakkerende strijkers leidt Joel het ensemble met groot gebaar door de vele valkuilen van de partituur en kan iedereen zijn hart ophalen aan de flonkerende orkestratie en de bedwelmende harmonieën. 

Met evenveel aplomb en zonder het risico te schuwen stormen de protagonisten – Ausrine Stundyte als Heliane, Tómas Tómasson als de Heerser, Ian Storey als de Vreemdeling en Natascha Petrinsky als de Bode – door hun loodzware partijen. Zelfs het koor, dat in het laatste bedrijf een centrale rol krijgt, blijft manhaftig standhouden.

Na de wereldramp

Maar hoe breng je dit verhaal in godsnaam in beeld? Hier heeft regisseur David Bösch, die tevoren bij Opera Vlaanderen al een overdreven zwartgallige Idomeneo maakte, het zich iets te gemakkelijk gemaakt. Zijn duistere post-wereldrampomgeving met sadistische machthebbers en een onderdrukt en daardoor gemakkelijk beïnvloedbaar volk mag dan al een goede voedingsbodem zijn voor de utopische liefdesboodschap van de Vreemdeling, maar daar stopt het ook. Bösch gaat in grote bochten om de echte uitdagingen van deze opera heen. Die zijn in de eerste plaats van seksuele aard. De onschuld van naaktheid, de angst voor overgave, de frustratie van de seksueel gestoorde machthebber, en ja, waarom niet, de plaats van de liefde in dit alles: daar is in deze opvoering nauwelijks iets van te zien.

Misschien is dit geen opera voor iedereen. Toch moet wie ooit wil zien tot welke excessen het genre in staat is, de kans grijpen om te gaan kijken. Die kans krijg je wellicht de eerste vijftig jaar niet meer.

Nog in de opera van Gent tot 23/9, en in Antwerpen van 1/10 tot 10/10. operaballet.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234