Zaterdag 04/02/2023

AchtergrondExpo

Op zoek naar een Zwart Atlantis en het seksleven van koraal: bejubelde expo komt naar Rotterdam

Ellen Gallagher, ‘Ecstatic Draught of Fishes’ (2021). Beeld
Ellen Gallagher, ‘Ecstatic Draught of Fishes’ (2021).

In In the Black Fantastic vermengen elf kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora actuele thema’s als racisme en sociale uitsluiting met mythe en fantasie.

Sarah van Binsbergen

“De zee was er altijd al”, zegt Ellen Gallagher (56). “Ik groeide ermee op.” Een gesprek met de kunstenaar voelt als een duik onder water: we zwemmen langs koraalriffen en walviskarkassen op de bodem van de oceaan en komen ook de wrakken tegen van honderden jaren trans-Atlantische slavenhandel. In haar atelier in de haven in Rotterdam, waar je door hoge ramen uitkijkt over het water, vertelt ze hoe de zee in het algemeen en een mythe over een Zwart Atlantis in het bijzonder haar al decennia lang inspireren.

Gallaghers werk is vanaf vandaag te zien in In the Black Fantastic in de Kunsthal in Rotterdam. In deze tentoonstelling, die afgelopen zomer al te zien was in de Hayward Gallery in Londen, vermengen elf kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora actuele thema’s als racisme en sociale uitsluiting met mythe en fantasie. In de Britse pers was de tentoonstelling goed voor maar liefst drie keer vijf sterren. “Spectaculair van begin tot einde”, schreef The Guardian. Een recensent van de Evening Standard noemde het “onwaarschijnlijk dat er dit jaar nog een betere tentoonstelling komt”.

Nieuwe werelden

Bijzonder aan deze expo is dat de deelnemende kunstenaars, veelal wonend in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, niet alleen verwijzen naar de alledaagse werkelijkheid van racisme en de geschiedenis van slavernij die daaraan voorafging. Ze scheppen ook nieuwe werelden. De schilderijen van Gallagher, die in de Verenigde Staten opgroeide als dochter van een Iers-Amerikaanse moeder en een Afro-Amerikaanse vader, zijn daar een goed voorbeeld van. Haar nieuwe wereld speelt zich af op de zeebodem: op twee grote aquarellen schetst zij een prachtige onderwaterwereld die even dromerig als onheilspellend is.

Ellen Gallagher. Beeld Gagosian
Ellen Gallagher.Beeld Gagosian

Gallagher is wereldberoemd, maar hoewel ze al ruim twintig jaar afwisselend in New York en Rotterdam woont, is ze in de Lage Landen nog niet zo bekend. Ze heeft talloze solotentoonstellingen in de VS en Europa gehad en haar werk bevindt zich in de collecties van belangrijke musea als Moma in New York, Tate in Londen en Centre Pompidou in Parijs. In België had ze in 2019 een expo in Wiels, samen met de Nederlandse fotograaf Edgar Cleijne. In Nederland moet haar eerste solotentoonstelling nog komen; die staat gepland voor najaar 2023 in het Stedelijk Museum Amsterdam. Er is één Nederlands museum met werk van haar in de collectie: in 2020 kocht het Fries Museum Osedax aan, een filminstallatie geïnspireerd op de gelijknamige borstelwormpjes die walvisbotten eten op de bodem van de oceaan.

De twee zachtgekleurde schilderijen die in de Kunsthal in Rotterdam hangen, zijn onderdeel van Gallaghers doorlopende serie Watery Ecstatic, waarmee ze in 2001 is begonnen. In een mix van aquarel, olieverf, inkt en papierknipsels op papier vloeien abstracte en herkenbare vormen in elkaar over. Wat lijkt op kleine luchtbelletjes die samenklonteren is in feite een verwijzing naar koralen die kuitschieten, zegt ze. “Het seksleven van koraal is oneindig interessant en mysterieus. Ze doen het maar eens in de zoveel tijd, na volle maan.” Tegelijk zijn de bellen net zo goed gebaseerd op de bolle ogen – een verwijzing naar racistische karikaturen – waar Gallagher in het begin van haar carrière hele doeken mee vulde.

Rubens

Als ik haar vraag naar de titel van de schilderijen, The Ecstatic Draught of Fishes, laat ze me een ansichtkaart zien met daarop een reproductie van De wonderbaarlijke visvangst (1618-1619), een oliepasteltekening van de Vlaamse barokschilder Peter Paul Rubens. In het Engels luidt die titel: The Miraculous Draught of Fishes.

“Rubens heeft meerdere versies getekend”, zegt Gallagher. “Andere blijven dicht bij het origineel, waarbij vissers na een ontmoeting met Jezus hun netten ophalen en er allemaal vissen uitspringen.” Op de ansichtkaart die ze laat zien, lijken de vissers iets heel anders opgediept te hebben. Een tentakel als van een zeemonster glibbert uit de netten.

Ellen Gallagher, ‘Watery Ecstatic’ (2021). Beeld
Ellen Gallagher, ‘Watery Ecstatic’ (2021).

“De compositie van deze tekening is bijna precies hetzelfde is als die van Het vlot van de Medusa”, zegt Gallagher. Ze doelt op het beroemde schilderij van de Fransman Théodore Géricault dat de schipbreuk voor de kust van West-Afrika van het Franse schip de Medusa uit 1816 verbeeldt. “En dat is dan weer het schilderij waar William Turner naar keek toen hij Het slavenschip schilderde.” De 19de-eeuwse Turner, overtuigd abolitionist, baseerde zich voor dat schilderij (1840) op het Britse schip de Zong. In 1781 zijn bijna 150 tot slaaf gemaakte mensen op volle zee van dat schip geduwd, omdat er onvoldoende water aan boord was.

Eeuwen en continenten

Zo gaat het in een gesprek met Gallagher: we springen van de 16de naar de 19de eeuw, van Vlaanderen naar West-Afrika en van Bijbelverhalen naar de geschiedenis van de slavernij. Net als in haar schilderijen legt ze al pratend verbindingen die eeuwen en continenten overbruggen en waarin feiten en fictie in elkaar overvloeien.

Gallagher bracht haar jeugd door in Providence, de hoofdstad van de staat Rhode Island aan de oostkust van de Verenigde Staten. Als student verdiende ze een zomer lang haar geld met het verwijderen van ingewanden van vissen op een commerciële vissersboot. “Die ervaring wilde ik graag herhalen, maar dan zonder de ingewanden.” Dus meldde ze zich op haar 20ste aan om een semester door te brengen op een zeilschip, als onderdeel van een oceanografische expeditie. Samen met een groep studenten voer ze op een zeilboot naar het Caribische eiland Martinique. ’s Nachts bestudeerde ze zeeslakken onder de microscoop en tekende ze na.

Ellen Gallagher, ‘Ecstatic Draught of Fishes’ (2020). Beeld
Ellen Gallagher, ‘Ecstatic Draught of Fishes’ (2020).

Het was een “magische ervaring”, zegt Gallagher, waarvan ze leerde om op open zee focus en concentratie te vinden, “een beetje zoals zeelui doen als ze scrimshaw maken”. Scrimshaw is de Engelse benaming voor priegelige tekeningen op walvis- en walrustanden die walvisjagers in vroeger eeuwen maakten tijdens hun lange zeereizen. De invloed ervan zie je terug in haar schilderijen, waarin ze vloeiende, waterige verf combineert met fijne, gedetailleerde tekeningen die ze gedeeltelijk in dik aquarelpapier kerft.

Zwart Atlantis

Gallaghers onderwaterwereld is losjes gebaseerd op de mythe van Drexciya, een Zwart Atlantis bedacht door de gelijknamige jarennegentigtechnoband uit Detroit. Volgens de mythe wordt deze wereld bevolkt door de afstammelingen van zwangere tot slaaf gemaakte vrouwen, die tijdens de overtocht van West-Afrika naar Amerika, in Gallaghers woorden, “overboord zijn gegaan”. De vrouwen stierven, maar hun kinderen overleefden in de baarmoeder en ontwikkelden kieuwen om onder water te ademen.

Drexciya is een mythe over onvoorstelbare rouw en verlies, gebaseerd op gruwelijke historische feiten. Maar ook over vrijheid en potentie, vindt Gallagher. “Wat me raakt, is het idee dat er op de zeebodem een soort wedergeboorte plaatsvindt. Dat het leven uit de baarmoeder de zee in stroomt en daar opnieuw begint.”

Voor de bewoners van Drexciya is het eindpunt niet het Amerika van vandaag, waar het slavernijverleden nog steeds voelbaar is. Ze keren ook niet terug naar Afrika. Ze vinden een nieuw thuis. “En ze vinden dat in de zee, een plek die geen nationale grenzen kent.” Dat is waar In the Black Fantastic over gaat, zegt Gallagher: een vrije ruimte die leunt op historische feiten, maar die ook voorspelbare verhaallijnen en interpretaties verstoort.

In the Black Fantastic, Kunsthal Rotterdam, t.e.m. 9 april 2023.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234