Zondag 20/10/2019

reisverslag

Op de motor Napoleon achterna

Sylvain Tesson op zijn Oeral in de Russische sneeuw. Beeld dm

Zwerfkat Sylvain Tesson scheurde met een Oeral-motorzijspan in het voetspoor van Napoleon van Moskou tot Parijs. In Berezina doorspekt hij zijn relaas met kleurrijke geschiedenisverhalen, maar zijn machismo kan hij niet steeds in toom houden.

Waar zijn ze toch gebleven, de literaire stoerdoeners, de onverschrokken schrijvers-avonturiers die slechts opveren in penibele omstandigheden? Na Ernest Hemingway, Bruce Chatwin of Redmond O'Hanlon lijken ze stilaan een uitgestorven diersoort en is het rijk aan de reizende sissy's.

Tenzij je Sylvain Tesson (°1972) heet. De Franse auteur roetsjt langs de continenten en mag zich graag met enig machismo op de borst roffelen. En voor een halsbrekende toer meer of minder draait hij zijn hand evenmin om. Sinds Zes maanden in de Siberische wouden (2012), Tessons relaas over het leven in een blokhut aan het Bajkalmeer, worden zijn homerische strapatsen trouwens wereldwijd gesmaakt. En wat onthielden we van zijn Siberische kluizenaarschap? Dat met flessen wodka binnen handbereik het barre Russische sneeuwlandschap er al een pak draaglijker uitziet.

Tesson houdt ook van klimwerk, meer specifiek van het trotseren van huizen en gebouwen. Dat vermetel kunstje kostte hem bijna zijn leven, toen hij in Chamonix van een woning viel en in een coma belandde. Hij verrees miraculeus en net op tijd om zijn volgende Rusland-boek te water te laten, dat nu, één jaar later, ook in het Nederlands is vertaald.

Rusteloosheid

Berezina. Met Napoleon in de zijspan toont alweer Tessons verknochtheid aan de Slavische ziel, maar ook zijn fascinatie voor Napoleon en diens Grande Armée. Nog maar eens een boek over Napoleon, oppert u terecht. Want intussen zijn er pakweg 300.000 boeken over de Kleine Korporaal verschenen, waarin gepoogd wordt definitief zijn doopceel te lichten. Maar is dat hoegenaamd mogelijk? Napoleon zelf liet zich ooit ontvallen dat "de geschiedenis een hoop leugens (is) waarover iedereen het eens is". Niet alleen in Frankrijk, ook bij ons wedijveren schrijvers en historici om Napoleons mythe te doorgronden. De lezers lusten er pap van: kijk maar naar de succesboeken van Johan Op de Beeck en Bart van Loo. Van waar Tessons ijdele ambitie om er nog een exemplaar aan toe te voegen?

Toch is Berezina meer dan zomaar een addendum. Het levendige, vaak amusante boek schuifelt heen en weer tussen didactisch geserveerde geschiedenis en een zenuwslopend reisrelaas. Centraal staat de Slag bij Berezina, het kantelmoment dat in november 1812 ettelijke tienduizenden omgekomen Russische en Franse soldaten veroorzaakte, om van de tweehonderdduizend gesneuvelde paarden nog maar te zwijgen. Het luidde de definitieve terugtocht in van Napoleons leger uit Rusland, al leed de imperialist er nochtans geen echte militaire nederlaag.

Het waren het klimaat en het terrein die de Russen in de kaart speelden, ook omdat de keizer een broertje dood had aan meteorologische voorspellingen. Tesson volgt in Berezina het spoor van het terugtrekkende Franse leger van Moskou naar Parijs, nadat het in 1812 in de modder, vrieskou en bossen was gestrand. Bij wijze van eerbetoon, maar ook uit een diepgewortelde rusteloosheid: 'De mens is nooit tevreden met zijn lot, hij verlangt naar iets anders, houdt de tegendraadsheid angstvallig in stand, katapulteert zichzelf uit het hier en nu. Ongenoegen is de motor achter zijn daden.' En vanwege deze hamvraag: 'Waarom waren die mannen bereid om deel te nemen aan die onderneming waarin eer, waanzin en dood hoogtij vierden?'

Tessons expeditie kon prat gaan op een onorthodox vervoermiddel. De globetrotter raakte in Rusland verzot op motorzijspannen van het merk Oeral, die met een gezapige snelheid van 80 kilometer per uur door de winterse landschappen tuffen en nogal wat stuurmanschap vereisen. Toch verschafte het Tesson genoegdoening: 'Een motorhelm is een mediteercel. De gedachten, die opgesloten zitten, circuleren er beter dan in de open lucht.'

Met kompanen als Gras en Goisque en gewapend met de veldtochtmemoires van Caulaincourt en andere officieren dokkeren ze de route af in twee weken. Daarbij hebben ze vooral last van opdringerige vrachtwagenchauffeurs die dat zijspan maar een vervelende spelbreker vinden. Onderweg stuiten ze op stugge Russen, kampen ze met technisch ongerief of meren ze aan in stadjes als 'vriendelijke diepvrieskisten' waar ze liters koolsoep slurpen, maar vooral de plaatselijke wodka soldaat maken. 'Wodka is erg veel effectiever dan hoop. En zo veel minder ordinair. (...) In Rusland heeft de kunst van het toosten de psychoanalyse overbodig gemaakt', mijmert Tesson.

Sylvain Tesson, Berezina ***(*). Met Napoleon in de zijspan, De Arbeiderspers, 207 p., 18,99 euro. Vertaling Marianne Kaas. Beeld rv

Laurel en Hardy

Berezina is zowel leerzaam als vermakelijk, niet het minst vanwege de beschrijvingen van zijn reisgenoten, waarbij Goisque 'de vierkante gestalte van Antwerpse dokwerker' heeft, 'in tegenspraak met de rankheid van zijn handen'. Een zeker Laurel en Hardy-gehalte is nooit ver weg. Toch maakt het boek bij momenten een slordige indruk. Om samenhang bekommert Tesson zich niet al te diepgaand en soms worden de geschiedenislesjes over Napoleon nogal plichtmatig opgedreund. Ook zijn machismo en zijn heimwee naar het overzichtelijke Europa van weleer kan Tesson soms moeilijk inperken.

Gelukkig is er zijn spitante ironie en welgekozen woordenschat, waardoor je dit boek over een roekeloze 'blindemanstocht' met een schalkse glimlach dichtslaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234