Maandag 25/05/2020

Troost in tijden van quarantaine

Ook al dreigt onheil, blijf fantasierijk dromen dankzij J.M. Coetzee

De Zuid-Afrikaanse succesauteur John Maxwell Coetzee.Beeld Corbis via Getty Images

De Morgen laat zijn cultliefhebbers de film-, platen- en boekenkast uitspitten op zoek naar troostrijke klassiekers. Vandaag: Hilde Van Mieghem over Wereld en wandel van Michael K. van J.M. Coetzee.

Terwijl ik loop te dubben – voor welk boek wil ik u warm maken? – verwonder ik me over de hoeveelheid schoonheid die in een brein kan worden bewaard. Wat een schatkamer bevindt zich in mijn hoofd! Ik glimlach om de flarden Shakespeare, Flaubert en Pessoa die ik er ontmoet. Maar dan krijg ik een telefoontje van mijn broer die al dertig jaar in Johannesburg, Zuid-Afrika woont dat me uit mijn dromen haalt. Hij ratelt aan één stuk door, dat er daar nu ook een totale lockdown is. Dat er geen enkele vorm van een sociaal vangnet is. Dat de vele armen overgelaten worden aan hun lot en dat hij vreest voor zware rellen, plundering en doodslag.

Meteen weet ik over welk boek ik het wil hebben: Wereld en wandel van Michael K. van J.M. Coetzee. In het boek is een burgeroorlog gaande die niet benoemd wordt maar die steeds dreigend aanwezig is en een beangstigende sfeer oproept – zoals hier nu onze levens belaagd worden door dat onzichtbare en gevaarlijke virus.

Ik zie het land voor me. Ik ken de streek waarin het verhaal zich afspeelt: het bijzondere licht, de priemende zon die je elke ochtend wekt en die ’s middags het land in lichterlaaie zet, de rode aarde, de oeroude landschappen en de staalblauwe hemel.

Michael K. is een simpele, beetje achterlijke jongeman die geboren werd met een hazenlip. Hij werkt bij de plantsoendienst. Hij besluit, nadat hij ontslagen is, om zijn oude moeder, die haar hele leven als meid gesloofd heeft en die nu wegens ziekte afgedankt werd, naar haar geboortedorp te brengen. Honderden kilometers ver. Weg van alle rellen en de gruwelijke burgeroorlog die heel nabij en altijd voelbaar is. 

Zijn pad is bezaaid met de meest wreedaardige hindernissen. Zijn moeder wordt steeds zieker. Hij kan niet anders dan haar naar een ziekenhuis brengen. Na enkele dagen krijgt hij te horen dat zijn moeder niet alleen gestorven, maar ook al gecremeerd is. Ze duwen hem een potje met as in zijn handen en verjagen hem. 

"Je leeft mee met de simpele Michael K., die alleen maar op zoek is naar rust, stilte en een eenvoudig bestaan."Beeld RV

Hij besluit zijn moeders droom in vervulling te laten gaan en zet de tocht alleen verder, maar wordt gevangengenomen en opgesloten in een strafkamp. Hij ontsnapt en sluipt honderden kilometers door het land, tot hij eindelijk zijn doel bereikt. Maandenlang leeft hij in het bos als een dier in een hol. Hij legt een moestuin aan waarin hij pompoenpitjes plant, irrigeert het prille gewas met water van een verre bron en slaagt erin te overleven. Hij is eindelijk gelukkig. Tot rebellen zijn schuilplaats verwoesten.

Hij keert terug naar de plek waar zijn reis begon en wordt daar overvallen en voor dood achtergelaten. Op het einde van het boek ligt hij koortsig te ijlen in het kamertje van zijn moeder. Vermoedelijk sterft hij daar ook.

Onderkoelde taal

Het boek zit vol verwijzingen naar Het proces van Franz Kafka. Net als Joseph K. moet Michael K. eindeloos veel vernederingen ondergaan en absurde bevelen uitvoeren.

Elke keer – ik heb het al negen keer gelezen – krijg ik kippenvel van de heldere, onderkoelde taal van Coetzee. Hij weet als geen ander een sfeer op te wekken van dreigend onheil. Je leeft mee met de simpele Michael K., die eigenlijk alleen maar op zoek is naar rust, stilte en een eenvoudig bestaan. Als het enigszins kan zonder mensen, want die brengen onheil. Hij geraakt zo onthecht dat hij elke relatie tot de werkelijkheid verliest.

Honger was een gevoel dat hem vreemd was geworden en dat hij zich nog maar nauwelijks herinnerde. Als hij opat wat hij aan eten kon vinden, dan was dat alleen maar omdat hij zich nog niet aan het geloof had ontworsteld dat lichamen die niet eten sterven. (…) Toch genoot hij, als hij over de akker liep, intens van zijn fysieke bestaan. Zijn tred was zo licht dat hij de grond nauwelijks raakte. Het leek wel of hij kon vliegen; het leek wel of hij tegelijkertijd lichaam en geest kon zijn.

Ik heb me vaak afgevraagd waarom dit boek me zo fascineert. Waarom vereenzelvig ik me met Michael K.? In het boek is het verlangen om zonder een ander te kunnen leven voortdurend aanwezig en elke keer als Michael K. mensen ontmoet op zijn pad wordt hij het slachtoffer van hun kwaadaardigheid en hun egoïsme. Je leeft zo mee met dat verlangen om met rust gelaten te worden dat je adem gewoon stokt op het ogenblik dat er een mens opduikt in het verhaal.

Onschuld

Een ander belangrijk thema is het bewaren van de onschuld. Ondanks alle gewelddadigheid die je op je levenspad ontmoet. Het nooit de duimen leggen voor een hogere macht, de ermee gepaard gaande systemen die de kinderlijke onschuld en de daarbij horende dromen genadeloos vernietigen. Het blijven dromen. Het halsstarrig in stand houden van je fantasierijke en onbedorven kern.

De laatste zinnen van het boek illustreren dat zo mooi. Michael K. denkt koortsig ijlend aan zijn verwoeste moestuin: “‘Hoe komen we nu aan water?’, dan zou hij, Michael K., een theelepeltje uit zijn zak halen, een theelepeltje en een lange rol touw. Hij zou het puin verwijderen bij de opening van de schacht, hij zou de steel van het theelepeltje tot een lus buigen en het touw eraan vastknopen, hij zou het lepeltje langzaam in de schacht laten zakken tot diep in de aarde, en als hij het ophaalde zou er water in het lepelblad liggen; en op die manier zou hij zeggen, kun je leven.”

Dat is wat ik herken: je dromen bewaren én ze waarmaken, tegen alles en iedereen in.

Lees dat boek!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234