Woensdag 12/05/2021

Dubbelinterview

‘Ons enige dogma is dat we geen dogma’s hebben’: Ontroerend Goed stelt alles in vraag in nieuwe voorstelling

Alexander Devriendt (links) en Angelo Tijssens. Devriendt: 'Of je ‘links’ of ‘rechts’ denkt is onbelangrijk bij 'T.M.' – de voorstelling is zo gemaakt dat ook een Bolsonaro-fan er iets uithaalt.' Beeld © Stefaan Temmerman
Alexander Devriendt (links) en Angelo Tijssens. Devriendt: 'Of je ‘links’ of ‘rechts’ denkt is onbelangrijk bij 'T.M.' – de voorstelling is zo gemaakt dat ook een Bolsonaro-fan er iets uithaalt.'Beeld © Stefaan Temmerman

Een geheime cel wil de wereld veroveren, maar kan en mag je ook lid worden van deze schimmige, Illuminati-achtige beweging? In zijn nieuwe voorstelling T.M. stelt Ontroerend Goed opnieuw alles in vraag. Het gezelschap dat twintig jaar geleden ontstond uit een clubje Gentse poëziehackers groeide uit tot een internationaal waarmerk voor kwaliteitstheater.

Alexander Devriendt en Angelo Tijssens hebben een wat holle blik in hun ogen. Ze hebben er een lange repetitiedag opzitten, aan het scherm gekluisterd met internationale performers die ze nooit fysiek ontmoetten, maar morgen via tien theaters tegelijk wereldwijd in première gaan, van Gent tot Singapore. Tijssens schreef mee het scenario, Devriendt regisseerde, voor zover je het van op afstand aansturen van 70 performers ‘regisseren’ kunt noemen.

T.M., zoals de voorstelling heet, is dan ook geen klassieke voorstelling. Wie een ticket koopt, krijgt een een-op-eenvoorstelling, helemaal digitaal, helemaal individueel. De voorstelling ontrolt zich wereldwijd als een intake-gesprek in een speciaal daarvoor gecreëerde digitale theatrale ruimte – geen lelijke Zoom-context dus. De interviewer aan de andere kant van het scherm is de gezant van T.M., een wereldwijde beweging met vooralsnog schimmige doelen, maar het ruikt naar de Illuminati of Scientology. Of je kan toetreden tot T.M. of niet, hangt af van de antwoorden die je geeft op de vragen. Maar zoals steeds bij Ontroerend Goed ontdek je méér dan je dacht – over jezelf en je wereldbeeld, bijvoorbeeld. “De voorstelling is een spiegel”, zegt Tijssens daarover. “Je krijgt terug wat je erin steekt – alleen hebben wij wat gemorreld aan de kromming van de spiegel.” (grijnst)

Voor de voorstelling werkt Ontroerend Goed met acteurs uit de landen waar het stuk speelt, acteurs die ze zelf niet kenden. Alexander Devriendt: “We moesten er blindelings op vertrouwen dat die programmatoren uit Portugal of Brazilië ons de juiste mensen hadden gewezen. Dat bleek gelukkig ook zo, maar voor een controlefreak als ik is dat wel een zotte.”

Angelo Tijssens: “Tegelijkertijd is het genieten. Ik werkte net met een Australische acteur die in het midden van de nacht was opgestaan om te repeteren, en jongens toch, die nagelt daar die voorstelling.... We hebben T.M. in drie maanden tijd bedacht in de driehoek Antwerpen-Gent-Brussel, en plots brengt iemand aan het andere eind van de wereld dat tot leven. Ik word daar emotioneel van.” Devriendt: “Het is bibberen en kicken tegelijk. Je voelt dat er een enorme drive is – ook die internationale performers zitten al maanden werkloos thuis, hè. Nu is er weer energie: dit gaat echt gebeuren.”

Actief publiek

Het heeft nochtans even geduurd voor Ontroerend Goed zijn adem hervond. De eerste weken van de coronacrisis overheerste verslagenheid. Het contact- en reisverbod pakten het gezelschap op zijn twee sterkste punten: de nabijheid van de toeschouwer en het internationale werk. Ontroerend Goed maakt al twintig jaar voorstellingen waarin het publiek een actieve rol speelt. Zonder de aanwezigheid van het publiek geen voorstelling, besefte Devriendt, terwijl hij de theaterstreamings zag langskomen. Devriendt: “In het begin keek ik, maar de hele tijd bekroop me het gevoel dat het er eigenlijk niet toe deed. Mijn aanwezigheid was volstrekt onbelangrijk.”

Ook het sluiten van de grenzen woog zwaar op een gezelschap dat zo vaak in het buitenland speelt. Het was uiteindelijk de bezorgdheid om de vele internationale freelancers die de lethargie doorbrak. Devriendt: “Ik heb ons nooit gezien als een gezelschap dat werk gaf. Maar nu hoorden we dat de ene in de Ikea aan de slag was, de andere was zonnepanelen aan het leggen – dat pakte me.” De uitdaging bestond erin een project te ontwikkelen dat de verloren verbinding zou herstellen: met het publiek én met de wereld. De echte klik kwam er toen Devriendt besefte dat niet de fysieke aanwezigheid van de toeschouwer cruciaal was maar wel zijn betrokkenheid. En dat je die betrokkenheid overal ter wereld kan creëren, als je het maar slim aanpakt. Zoals T.M. het dus doet.

Tijssens (rechts): 'De nieuwe voorstelling is een spiegel. Je krijgt terug wat je erin steekt – alleen hebben wij wat gemorreld aan de kromming van de spiegel.' Beeld © Stefaan Temmerman
Tijssens (rechts): 'De nieuwe voorstelling is een spiegel. Je krijgt terug wat je erin steekt – alleen hebben wij wat gemorreld aan de kromming van de spiegel.'Beeld © Stefaan Temmerman

Bolsonaro-fans

Het is niet de eerste keer dat Ontroerend Goed terugvecht vanuit een crisissituatie. Als er één ding is dat het gezelschap tekent, is het wel de flexibiliteit om zich te herdenken. ‘OG’ ontstaat eind de jaren 90 uit een clubje scholieren dat in Gentse cafés poëzieperformances gaf. Een eerste doorbraak komt er met de PORROR-trilogie (2001), een absurdistische revue van porno, poëzie en horror. Het succes van de trilogie duwt de club binnen in de ‘serieuze’ theaterwereld, en dat blijkt een valkuil. De theatersitcom Soap (2006) flopt grandioos. Paradoxaal genoeg betekent precies die mislukking de start voor de internationale carrière van Ontroerend Goed. Verbrand door het fiasco in eigen land beslist de groep met The Smile Off Your Face (2004) – waarin de toeschouwer in een rolstoel wordt rondgereden – naar het Edinburgh Fringe Festival te gaan. De rest is een geschiedenis van aaneengeregen internationale hits, eerst in de Angelsaksische wereld, later wereldwijd.

Voor Devriendt betekent Soap vooral een breuk met het conventionele idee van wat theater moet zijn. Devriendt: “Het was zo’n bevrijding om niet meer te moeten denken ‘Doe ik het wel goed?’” De herwonnen zuurstof leidt tot frisse theaterformats: een voorstelling met alleen maar pubers (Pubers bestaan niet, 2007), een interactieve tv-show rond democratie (Fight Night, 2013), een casinospel (£¥€$, 2017)... Er komt ook meer ruimte voor inhoudelijke verdieping.

Devriendt: “Ik voelde het verlangen om me in te graven in een onderwerp, om iets te begrijpen. Ik ken niets van geld, maar sinds £¥€$ kan ik je wél haarfijn uitleggen hoe het financieel kapitalisme werkt.” Voor T.M. las Devriendt zich in in de wereld van sekten, filterbubbels en conspiracy theories. “Ik wilde onderzoeken hoe polarisatie ontstaat en of andersdenkenden eigenlijk nog in staat zijn in dezelfde wereld te leven. T.M. beantwoordt die vragen niet, maar nodigt je uit om het zelf te ontdekken. Of je ‘links’ of ‘rechts’ denkt is onbelangrijk – de voorstelling is zo gemaakt dat ook een Bolsonaro-fan er iets uithaalt.”

Radicaal internationaal

Die openheid tegenover andere wereldbeelden is niet alleen een bewuste artistieke keuze, het is ook vanzelfsprekend na twintig jaar internationaal toeren. Tijssens: “Er is niets dat je sterker dwingt om je wereldbeeld bij te stellen dan de confrontatie met andere landen en culturen. Als je in Rusland Fight Night maakt, zitten er tussen je acteurs mensen die voor Poetin hebben gestemd. Om die voorstelling aan hen uitgelegd te krijgen, ben je verplicht om door hun ogen te kijken.”

Devriendt: “Het is niet zo dat wij alleen maar in westerse, theaterminnende contexten terechtkomen. In Shanghai werkten we samen met een bedrijf dat musicals maakt. Dan moet je zoeken: hoe kan ik hierin functioneren? Hoe kan ik meeveren met de omgeving maar tegelijkertijd trouw blijven aan de voorstelling? Die voortdurende denkoefening zorgt ervoor dat het DNA van Ontroerend Goed radicaal internationaal is.”

Er is kortom, op de stichtende leden na, nog maar heel weinig ‘Vlaams’ aan dit Vlaamse gezelschap. Tijssens: “Wij maken nooit meer voorstellingen waarin iedereen dezelfde kleur, achtergrond en taal heeft. We maken ook nooit meer voorstellingen die over onszelf gaan. Ik kwam bij Ontroerend Goed ten tijde van Fight Night, we zaten toen al meer dan een jaar zonder regering. Het was de rechtstreekse aanleiding om het systeem in vraag te stellen, maar in die hele voorstelling zit geen enkele verwijzing naar onze constitutionele wirwar. In Hongkong zeiden ze: ‘Hoe komt het dat jullie voorstelling onze politiek zo goed weerspiegelt?’ Wij konden alleen maar antwoorden dat we niets hadden moeten doen. Dat is de openheid die iedere Ontroerend Goed-voorstelling heeft.”

Mildheid

Intussen is de twintigste verjaardag geruisloos moeten voorbijgaan, zijn de jonge hemelbestormers van toen stevige veertigers (“Niet ik!” roept Angelo Tijssens) en heeft Ontroerend Goed zich met zijn eerste digitale performance nog maar eens heruitgevonden. In vergelijking met de genadeloze branie waarmee Ontroerend Goed al eens toeschouwers aan het huilen bracht (Audience, 2011) of koppels deed splitten (Intern, 2007) klinkt de insteek van T.M. – de zoektocht naar verbondenheid – bijna soft. Maar als Ontroerend Goed vandaag mildere tactieken hanteert dan vroeger, is dat vooral omdat de samenleving daar om vraagt. Tijssens: “We leven in een wereld waarin het kwaad niet meer onderhuids verborgen zit, het heeft zich uitgekristalliseerd in figuren als Trump, out in the open. Het heeft geen zin daar agressie tegenover te plaatsen. Of zoals zenboeddhist Tom Hannes zegt: ‘Decency is the new punk’.”

Als Ontroerend Goed vandaag het pad kiest van de mildheid is dat – te midden van een woke theaterlandschap vol activistische strijdvoorstellingen – opnieuw een bewijs van zijn soevereiniteit: het gezelschap is vrij van vaste overtuigingen over wat theater of politiek móét zijn. Tijssens is stellig: “Ons enige dogma is dat we geen dogma’s hebben.” Het neemt niet weg dat dat in de praktijk soms lastig is. Devriendt: “Als ik zeventig acteurs moet opleiden, schipper ik voortdurend tussen hen vertellen hoe het moet en hen de vrijheid geven om het zelf te laten ontstaan. Dit project vraagt om blind vertrouwen.” Het blijft even stil. Dan, monkelend: “Gelukkig heb ik op ons platform een modus waarop ik stiekem kan meekijken met de acteurs.” Tijssens: (schatert) “Jammer dat je ze niet allemaal tegelijk kan zien, Alexander.” Devriendt: “Ach neen, wat maakt het uit. Deze afgelopen maanden zijn zo rijk geweest, zo zalig. Dit kan sowieso niet meer mislukken.”

T.M., vanaf 21/4, ontroerendgoed.be

'Wij maken nooit meer voorstellingen waarin iedereen dezelfde kleur, achtergrond en taal heeft.' Beeld © Stefaan Temmerman
'Wij maken nooit meer voorstellingen waarin iedereen dezelfde kleur, achtergrond en taal heeft.'Beeld © Stefaan Temmerman
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234