Maandag 27/01/2020

interview

"Onrecht is een rode draad in mijn werk"

Wim Van den Eynde. Beeld Thomas Legreve

Zijn vorige boek De keizer van Oostende leverde journalist Wim Van den Eynde een schorsing bij de VRT en een burn-out op. In het aanvankelijk verboden Fortisgate onthult hij nu hoe geknoei binnen justitie tot de onterechte val van de regering-Leterme leidde.

"Blondeel is razend en begint een tirade af te steken. (...) Hij roept dat ze een vreselijk moeilijke collega is, dat niemand nog met haar wil werken, dat haar houding hautain is en arrogant en de Fortis-zaak haar haar carrière zal kosten. Wanneer Schurmans nog steeds niet reageert, komt hij achter haar bureau gestapt, tot vlak bij haar gezicht. Hij grijpt haar bij haar schouders en schudt haar dooreen, als een pruimenboom, zo zal Schurmans verklaren."

Uit: Fortisgate, Wim Van den Eynde

December 2008. In volle financiële crisis verkoopt de Belgische staat 75 procent van Fortis Bank aan het Franse BNP Paribas. De aandeelhouders lijden zware verliezen en verzetten zich. Drie rechters van het Hof van Beroep moeten oordelen of de verkoop kan doorgaan: Christine Schurmans, Paul Blondeel en Mireille Salmon. Ze krijgen fikse ruzie. Schurmans weigert het arrest te tekenen. De andere twee duwen het dan maar zonder haar door. De verkoop van Fortis wordt voor 65 dagen opgeschort.

Intussen gaan er geruchten over contacten tussen magistraten en politici. Jan De Groof, de man van Schurmans, is een CD&V-apparatsjik en heeft enkele telefoontjes gepleegd naar de kabinetten van premier Leterme en justitieminister Vandeurzen. Om de regering te verwittigen dat er een arrest aankomt dat België met een failliete bank dreigt op te zadelen, wordt vermoed. Het komt ook Ghislain Londers, hoofd van het Hof van Cassatie ter ore. De hoogste magistraat van het land panikeert en licht het parlement in.

Twee dagen later is de val van de regering een feit. Schurmans wordt aangeklaagd wegens schending van het beroepsgeheim. Maar in Fortisgate blijkt dat zij zowat de enige magistraat was die in deze stinkende zaak niét over de schreef ging.

Wim Van den Eynde: "De regering-Leterme had niet moeten vallen. Ze is het slachtoffer geworden van de vallende dominostenen binnen justitie. Het eerste steentje ligt in het geheime beraad tussen de rechters. Niemand wist wat daar was gebeurd."

Wim Van den Eynde. Beeld Thomas Legreve

Tijdens dat beraad wees Schurmans erop dat de aandeelhouders wettelijk geen poot hadden om op te staan. Toch bleef Blondeel manieren zoeken om de verkoop te schorsen en de Belgische staat met een bom op te zadelen. Welke motieven had hij?
"Hij is een man die, als hij langs een knop loopt, niet aan de verleiding kan weerstaan om daar op te drukken. Een magistraat moet zich bescheiden en neutraal opstellen en bekijken wat de wet zegt. Maar Blondeel zei tegen Schurmans: 'On n'est pas dans le droit'. De wet? Foert! Ik doe mijn goesting."

"Justitie is vergeven van plechtstatigheid en theatraliteit. Rechters worden hun hele carrière met egards behandeld. Sommigen gaan zich dan blijkbaar erg belangrijk vinden en hun eigen opvattingen doorduwen in arresten."

De derde rechter, Salmon, zat eerst op de lijn van Schurmans. Nadien veranderde ze van kamp. Waarom?
"Wellicht uit respect voor het gezag van haar voorzitter, Blondeel. Salmon was geen specialiste vennootschapsrecht. Ze was de vervangster van rechter Koen Moens, die zich om onduidelijke redenen niet over de zaak mocht buigen."

Er zijn aanwijzingen dat Blondeel en Salmon contacten hadden met de aandeelhouders, maar u bent er in het boek voorzichtig over.
"Ik betwijfel of er beïnvloeding is geweest. Volgens Schurmans wou Blondeel de Belgische staat gewoon een lesje leren. België had opnieuw een kroonjuweel aan Parijs verkocht. Daar was wrevel over bij de publieke opinie. Met zijn arrest kon Blondeel dat tijdelijk tegenhouden. Hij heeft gepokerd met het economisch lot van ons land."

"Door zijn beslissing was het perfect denkbaar dat BNP Paribas zou afhaken. Dan had de Belgische staat meteen 50 miljard op tafel moeten leggen voor de financiering van een failliete bank. Onze staatsschuld zou door het dak zijn gegaan. Dan zaten we een jaar later wellicht in dezelfde boot als Spanje, Portugal en Griekenland. Gelukkig haakte BNP Paribas niet af. Maar Blondeel nam een enorm risico. Bovendien was zijn uitspraak juridische nonsens. Daarom heeft het Hof van Cassatie het arrest later ook vernietigd."

Wim Van den Eynde. Beeld Thomas Legreve

U pleit Schurmans vrij. Maar na de fysieke confrontatie met Blondeel, zei ze tegen haar man dat het vonnis 'een ramp' zou worden.
"Ze heeft met hem niet over de inhoud gesproken. Ze was vooral erg overstuur. Ze kampte met de naweeën van een operatie, zat aan de medicatie, was compleet overwerkt en kreeg geen gehoor bij haar oversten. In paniek zocht haar man een oplossing: hij belde zijn vrienden van CD&V om haar overplaatsing te regelen."

Hij ging er dus van uit dat CD&V een overplaatsing binnen justitie kon regelen?
"Ja. De Groof zegt: 'Ik ben cabinetard geweest, ik weet hoe het marcheert.' Maar het klopt dus niet dat hij dat arrest wou tegenhouden door de regering in te lichten."

Schurmans heeft wel alles verteld aan Ivan Verougstraete, de tweede man bij Cassatie. Was dat een fout?
"Volgens Schurmans was hij gebonden aan zijn beroepsgeheim. Verougstraete was zeer gealarmeerd door haar verhaal. Hij besefte welk risico ons land liep en zei dat hij de zaak zou regelen. Hij belde naar Christian Van Buggenhout, de advocaat van de Belgische staat. Zwaar over de schreef, maar hij dacht: nood breekt wet. Van Buggenhout stelde hem gerust: 'Men is al initiatieven aan het nemen.' Blijkbaar hadden ze via via al gehoord wat de teneur van het arrest zou zijn."

Hoe kan dat?
"Blondeel lag zelf aan de basis van potentiële lekken. De bewijzen staan in het boek. Voor en tijdens het beraad mailde hij een bevriende magistrate dat hij wel iets voor de aandeelhouders wilde doen. Hij ronselde ook experts voor de zaak. Absolute zwaargewichten. Dat was zo ongewoon dat ook zij konden vermoeden dat er iets op til was."

"Salmon had dan weer frequent contact met een kandidaat-bestuurder bij Fortis. Er waren zo veel mogelijke oorzaken voor een lek dat het bizar is dat er alleen op Schurmans is gefocust."

Londers geeft toe dat hij te voortvarend is geweest met zijn brief aan het parlement, waarin hij gewag maakte over contacten tussen Schurmans en CD&V. Wat was zijn rol?
"Londers voelde dat er van alles misging en trad met het verhaal naar buiten. Weliswaar zonder Schurmans te horen. Hij vroeg Verougstraete wel of hij er iets mee te maken had. Die ontkende."

"Londers vindt dat Verougstraete hem er heeft ingeluisd. Maar die zweeg, omdat hij zelf over de schreef was gegaan. Het kwam hem goed uit dat Schurmans werd geviseerd. Hij bleef uit het vizier en de zwartepiet werd doorgeschoven naar de politiek."

Later spitte onderzoeksrechter Henri Heimans de zaak uit. Waarom mocht hij de fouten van Blondeel, Salmon en Verougstraete niet onderzoeken?
"Van het parket kreeg hij initieel enkel de opdracht om de schending van het beroepsgeheim door Schurmans te onderzoeken. De indruk ontstaat dat Cassatie de rest van het potje wou toedekken. Londers kon niet meer terug. Stel je voor dat hij zou moeten toegegeven dat hij zich had vergist, dat de regering voor niets was gevallen. Dan stond heel justitie met de broek op de enkels. Daarom is men doorgegaan met de karaktermoord op Schurmans."

Fortisgate hangt geen fraai beeld op van justitie. Maar uw onthullingen veroorzaken wel vaker schokken. Is die impact verslavend?
"Goede onderzoeksjournalistiek moet altijd een beetje storen. En iets in beweging brengen. Onrecht is een rode draad in mijn werk. Ik probeer altijd heel nuchter te kijken naar alle informatie. Maar vroeg of laat raak je emotioneel betrokken. Dan komt er een verontwaardiging naar boven, een medeleven met iemand die onrechtvaardig wordt behandeld door een bot systeem. Het geeft me voldoening om die mensen een stem te kunnen geven."

Wordt dat onrecht vaak rechtgezet?
"Heel zelden. Christine Schurmans is verbitterd. Zij werd schuldig bevonden, de anderen gingen vrijuit. Terwijl zij de correcte houding had als magistraat. Haar carrière is voorbij. Kunt u zich voorstellen hoe die vrouw zich voelt?"

"Mijn boek De bloedkamer ging over Filip Meert, een Antwerpse ondernemer die vier jaar onschuldig in de cel zat voor btw-fraude. Binnen justitie weet men dat daar zwaar is geblunderd door politie en gerecht. Toch werd die fout nooit rechtgezet. De klokkenluiders die de graaicultuur binnen de Hasseltse politiezone Hazodi aan het licht brachten, hebben geen eerherstel gekregen. Integendeel, toen de camera's verdwenen, heeft men alles gedaan om hen te pakken. Ik hoor dat daar bitter weinig is veranderd."

"Het is frustrerend dat mijn getuigen zo vaak met een kater achterblijven. Maar ze doen het om gehoor te krijgen. En voor de voldoening te kunnen terugschoppen naar een onrechtvaardig systeem. Soms verandert er ook wel iets structureel, meestal niet voor henzelf, maar voor anderen. Ook dat is een motivatie."

Hoe kijkt u terug op De keizer van Oostende, uw boek over Johan Vande Lanotte?
"Wat me vooral bijbleef, is hoe de voltallige Wetstraatpers zich door Vande Lanotte heeft laten beetnemen. De afspraak was dat er op maandagavond voor het eerst over het boek bericht zou worden in Terzake. Die afspraak lapte hij schaamteloos aan zijn laars. In de namiddag nodigde hij een tiental Wetstraatjournalisten uit om te zeggen dat het boek vol fouten stond. Hij begon met het weerleggen van drie beschuldigingen die niét in het boek stonden. Zo doortrapt! Niemand heeft ons die dag gebeld om te dubbelchecken. Niemand had ons boek gelezen. Maar ze hebben het wel collectief in de vuilbak gegooid."

"Achteraf hebben de feiten ons gelijk gegeven. Het beste voorbeeld is Electrawinds (Belgisch groenestroombedrijf dat in zwaar weer kwam, ondanks de miljoenen overheidssubsidies die Vande Lanotte wist aan te trekken, RL) Een van de drie 'fouten' die we achteraf hebben toegegeven, was dat we te streng waren geweest voor de gezondheid van dat bedrijf. Anderhalf jaar later ging Electrawinds overkop. We waren dus niet te streng geweest."

Wim Van den Eynde. Beeld Thomas Legreve

U en coauteur Luc Pauwels werden diezelfde maandag tijdelijk geschorst door VRT-hoofdredacteur Luc Rademakers.
(zucht) "Moeten we het daar echt over hebben?"

Ook uw vervolgreportage over Hazodi werd door hem afgevoerd, wegens 'niet interessant'. Kort daarna kreeg u een burn-out. Was dat een rechtstreeks gevolg?
"Het heeft een belangrijke rol gespeeld. Maar dat is achter de rug. Ik ben blij dat ik mijn job weer normaal kan doen. Ik voel me prima bij Panorama."

Had u het gevoel dat u op een dood spoor zat?
"In die periode werkte ik keihard. Toch kwam ik in de problemen. Niet door professionele fouten, maar door mijn werk goed te doen en zaken aan het licht te brengen. Dat was griezelig. Die paradox kon ik niet aan."

U kreeg ook het verbod om een boek te maken over Fortis?
"Ja. Er kwam een verbod op het schrijven van onderzoeksjournalistieke boeken. Absurd, want waar ligt de grens tussen gewone en onderzoeksjournalistiek? Waarom mochten Rudi Vranckx en Ivan De Vadder wel boeken schrijven en ik niet? Waren hun boeken dan minder op onderzoek gebaseerd? Nee, hè. Het was een beleid à la tête du client."

"Ik vond dat een groot probleem. Daarom heb ik toen aan de deontologische raad gevraagd om minstens mijn onderzoek naar Fortis te mogen doen, in mijn vrije uren. Dat mocht. Toen het boek klaar was, mocht ik het uiteindelijk ook publiceren, op voorwaarde dat ik zou vermelden dat het een persoonlijk initiatief was."

Verklaart dat waarom uw boek deze week werd doodgezwegen op de VRT?
"Donderdag kreeg het toch aandacht bij Ruth Joos op Radio 1? Misschien zou het al vroeger aan bod zijn gekomen, maar de actualiteit rond de terreur en de staking op Zaventem heeft dat doorkruist."

"Meer hoeft u er niet achter te zoeken."

Wim Van den Eynde, Fortisgate, Van Halewyck, 431 p., 24,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234