Woensdag 17/07/2019

Selectief

Onderzoek: komt lichamelijkheid in de kunstsector meer of minder aan bod?

De Oostenrijkse choreografe Florentina Holzinger tackelt in het erg fysieke ‘Apollon’ de neoliberale lichaamscultus. Beeld RV - Radovan Dranga

We bedrijven de liefde veel minder dan 25 jaar geleden, zo blijkt uit recent internationaal onderzoek. De reden: we hebben een drukker professioneel leven, en vinden nu ontspanning bij Netflix en social media. Entertainment zou ons niet alleen afleiden, maar ook onze culturele waarden beïnvloeden. Komen lichamelijkheid en seksualiteit nu juist meer of minder aan bod in theater, dans, muziek, film en beeldende kunst? En hoe zit het met artistiek verantwoord naakt in #MeToo-tijden?

PODIUM: “Het hoogtepunt van de seksuele vrijheid is voorbij in de kunstsector"

Bij dans en performance staat de vraag vaak centraal wat het lichaam is en hoe het werkt. Er zijn best wel wat theatervoorstellingen die over seksualiteit, gender en hedendaagse fenomenen zoals Tinder en Chatroulette gaan, met veelzeggende titels als 21 Pornographies of Cock, Cock… Who’s There? Toch lijkt het erop dat de jonge generatie minder de drang voelt om dit thema ter sprake te brengen. Makers als Alexander Vantournhout en Jan Martens tonen dat je het ook op een heel andere manier over lichamelijkheid en intimiteit kan hebben.

Tom Bonte, artistiek leider van Beursschouwburg, heeft de indruk dat er in de podiumkunsten minder naakt te zien is dan pakweg tien jaar geleden. “Nu zijn het vooral vrouwelijke makers die rond lichamelijkheid werken, denk maar aan Florentina Holzinger of Antonia Baehr. Veel makers die het lichaam tonen in zijn puurste vorm zien het als een vorm van emancipatie, dus het verbaast me niet dat vooral vrouwelijke makers hiermee bezig zijn. De podiumkunsten zijn de plaats bij uitstek om atypische lichamen te tonen, hier worden de geïdealiseerde lichaamsbeelden van de mainstreamcultuur gecounterd. Als er naakt te zien is, dan is het toch functioneel, als deel van het project. Terwijl je tien jaar geleden vaak naakte mensen op scène zag die evengoed hun kleren hadden kunnen aanhouden. Toen stelden we ons daar minder vragen bij. Destijds was het deel van een bevrijdingsgedachte, nu is het volgens mij meer een emancipatiegedachte.”

De Beursschouwburg werkt vooral met jonge makers, zoals Dana Michel en Nora Chipaumire. “Bij hen staat het lichaam centraal, maar het gaat vooral over de blackness ervan. Ze hoeven niet noodzakelijk all the way te gaan. Een voorstelling als The Dog Days Are Over van Jan Martens zou tien jaar geleden heel waarschijnlijk naakt gebeurd zijn. Toen was de heersende retoriek dat je het effect van die langdurige inspanning op het lichaam wou laten zien. Terwijl je nu bij die voorstelling nog altijd dicht op de huid van de performers zit, maar ze houden hun kleren aan.”

Dana Michel zet in ‘Yellow Towl’ het lichaam in om de stereotypen te tonen die bestaan rond black culture. Beeld RV - Ian Douglas

Preuts en porno

De artistiek leider is ervan overtuigd dat onze samenleving preutser aan het worden is. “Ik denk dat dit voor een stuk te maken heeft met de groeiende overtuiging dat we onze normen en waarden aan het verliezen zijn. Alsof iedereen hier op iedereen kruipt. Het is dubbel, want er is schrik voor de invloed van vluchtelingen en hun zogezegd onvrije maatschappijbeeld, en tegelijk moet onze eigen seksualiteit worden afgeremd. In tegenstelling tot wat velen denken is volgens mij het hoogtepunt van de seksuele vrijheid voorbij in de kunstensector, de puriteinse reflex zit er ook al in bij ons. Makers stellen zich vaker de vraag: moet dat nog, naakt tonen? En dat zal na #MeToo nog meer aan de orde zijn.”

Een kunstenhuis moet opboksen tegen allerlei vormen van en­ter­tainment zoals Netflix en online games. “Die zaken eisen veel van onze tijd en dat zal dus invloed hebben op ons gedrag, maar naar mijn aanvoelen is de toegenomen werkdruk de grote boosdoener. Ook de toegankelijkheid van porno heeft een grote im­pact op onze seksualiteit. Het zou beter zijn als koppels daar open over praten in plaats van te doen of het niet bestaat. Onlangs or­ga­niseerden we My Porny Valentine met een selectie esthetisch en ethisch verantwoorde pornofilms. Er zat queer en gay porn tussen, er waren allerlei soorten lichamen te zien, ver weg van het gecommercialiseerde ideaalbeeld van een mannen- en vrouwenlichaam. Ik had schrik dat we perverts zouden aantrekken, maar het was toch ons eigen publiek. Je lacht, maar hoe vaak heb ik het niet meegemaakt, in deSingel en Vooruit, met voorstellingen van Jan Fabre of Wim Vandekeybus dat er op de eerste rij mannetjes zaten... Die kozen een voorstelling op basis van het prentje en vroegen specifiek voor een plaats op de eerste rij.”

Enerzijds is er de toegenomen preutsheid, anderzijds passeert een evenement als My Porny Valentine zonder opschudding. We zijn niet meer zo snel écht geshockeerd. Er gebeurt zoveel in de wereld waarover we verontwaardigd kunnen zijn. Vandaag de dag voelen makers dan ook meer de urgentie om het over iets maatschappelijks te hebben in plaats van over henzelf. Maar zoals dat altijd gaat, zal er over een paar jaar wellicht een tegenreactie komen. Tot dan zit je safe op de eerste rij. 

De performers in Jan Fabres 24 uur durende ‘Mount Olympus’ slapen en waken op scène. Beeld RV - Wonge Bergmann

EXPO: “De hele voorzichtigheid die nu ontstaat na #MeToo is ook een soort iconoclasme"

Gustave Courbets schilderij L’origine du monde, Lucian Freuds vleselijke portretten: naakt in de kunsten is van alle tijden. Meer recent werden onze intieme delen verbeeld door de ingekerfde doeken van Lucio Fontana of de fotocollages met cactussen en bloemkelken van Gilbert & George. Heel wat vrouwelijke kunstenaars, zoals Marlene Dumas, werken rond vrouwelijk naakt, maar zelden staat de man in zijn blootje zoals bij Louise Bourgeois. In 1968 maakte zij een reusachtige fallus van latex en gips die aan een dunne draad hing. Een lief ding, noemde ze het, dat staat voor mannelijke kwetsbaarheid.

Beeldhouwster Louise Bourgeois (1911-2010) had het lef om een uitgesproken fallus ‘Fillette’ (klein meisje) te noemen. Beeld RV - RAFP

Sophie Lauwers, hoofd Expo van Bozar, bevestigt dat lichamelijkheid altijd een belangrijke plaats heeft ingenomen in de kunsten. “Afbeeldingen van het lichaam zijn altijd een uiting van de tijdsgeest. In de Middeleeuwen bepaalde religie hoe het lichaam werd weergegeven. In de islam mocht je de mens niet meer afbeelden, maar ook in het Westen hebben we verschillende periodes gehad waarin beelden werden vernietigd. Het lichamelijke, wat erg hier en nu is, wordt altijd in relatie gesteld tot het spirituele, het eeuwige.”

Feministische golf

In de jaren 1970 toonden feministische kunstenaars als Marina Abramović of Valie Export dat ze meer zijn dan een lichaam, vertelt Lauwers. Zo trok Export naakt de straat op, gehuld in een soort doos, en vroeg mensen om haar aan te raken. Het doet denken aan de Afghaanse kunstenares Kubra Khademi die in 2015 door de straten van Kaboel trok met een vrouwelijk harnas, als protest tegen seksuele intimidatie. Haar performance riep zoveel weerstand op dat ze het land moest verlaten. Lauwers: “Je voelt nu een enorme discrepantie tussen de westerse beeldvorming, die zo uit is op het lichamelijke en het seksuele, en de tendens om het lichaam te verhullen. Aan de ene kant moet en kan het allemaal getoond worden, langs de andere kant zie je meer gesluierdheid en vindt de gedachte dat je intimiteit moet afschermen meer en meer ingang. Het fascineert me hoe hypocriet men reageert op nipple gates: we zijn enorm geschokt door een tepel, terwijl we in reclame of op tv veel meer te zien krijgen.”

Zouden jonge kunstenaars minder de nood voelen om alles te tonen, aangezien alles al eens is gedaan? Volgens Lauwers is kunst altijd een expressie van de tijd waarin je leeft. “De nood om het over seksualiteit te hebben bestaat zeker nog. Je kan naaktheid niet meer wegdenken uit de kunsten. Denk aan Tracey Emin, die beroemd werd met een kunstwerk dat eigenlijk haar bed was, met op de lakens sporen van haar nachten met meerdere mannen.”

Het bed van de Britse artieste Tracey Emin, vol lege flessen, condooms en peuken. Beeld RV

Sensuele schoonheid

Onze musea hangen vol met schilderijen van vrouwenlichamen die vanuit een mannelijke blik tot stand kwamen. Befaamde musea verwijderden de afgelopen weken werken omdat ze vinden dat ze niet meer passen bij deze tijd. Lauwers begrijpt dat, maar vindt dat je het kunstwerk ook in zijn context moet zien: “De hele voorzichtigheid die nu ontstaat na #MeToo is ook een soort iconoclasme.” Toch vertrouwt Lauwers erop dat kunstenaars de juiste vragen blijven stellen. Vaak zien zij als eerste tendensen, durven ze hun nek uitsteken. Het doet de curator denken aan Anne-Mie Van Kerckhoven, een kunstenares die kijkt naar het obscene in de maatschappij vanuit een vrouwelijk standpunt. “Bij Van Kerckhoven komt het pornografische plezier vaak aan bod, maar het wordt nooit platvloers. De meeste kunstenaars streven toch naar schoonheid. Denk aan Bonom, die in Brussel een muurschildering maakte van een gigantische penis. Daar ontstond heisa rond, maar in de eerste plaats zie je toch schoonheid.”

‘L’origine du monde’ (1866) is Gustave Courbets meest provocerende naaktschilderij. Beeld RV

FILM: “Je denkt altijd dat je ouders in bed braver zijn dan jij, dat het er vroeger braver aan toeging dan nu”

Sex sells, dat geldt zeker voor de entertainmentindustrie. Toch glijdt de camera nog vaak weg als het erop aankomt, en zorgen films als Nymphomaniac, Shortbus of The Brown Bunny voor flink wat controverse. Verder terug in de tijd had je het nietsverhullende Baise-moi, dat in verschillende landen verbannen werd omwille van de expliciete verkrachtingsscène. Nee, dan liever de subtiliteit van The Dreamers, het relaas van een ontluikende driehoeksrelatie in het Parijs van 1968.

Volgens Sam De Wilde, filmcriticus voor Knack, verbeeldt mainstream Hollywood intieme scènes nog even braaf als twintig jaar geleden. “Je zou verwachten dat er minder seks op het witte doek te zien is, want aan de box office doen vooral films van Marvel en Disney het goed. Maar begin jaren 1990 had je ook films als Home Alone naast pikantere films als Indecent Proposal. Ik denk niet dat films nu braver of stouter zijn dan 25 jaar geleden, maar dat het grote verschil zit tussen wat Hollywood en de meer onafhankelijke films durven tonen. De kloof tussen die twee circuits is even groot als toen.”

In ‘God’s Own Country’ wordt op een heel normale manier met mannelijk naakt omgegaan. Beeld RV

Taboes

In de jaren 1970 vielen ze hier in Vlaanderen al achterover van de Nederlands-Belgische film Mira, omdat er een paar borsten te zien was. Nu kijkt niemand nog op van wat bloot. Verleggen films de grenzen van wat kan, of kan er meer omdat de maatschappij evolueert? De Wilde betwijfelt of er echt taboes wegvallen: “Je denkt altijd dat je ouders in bed braver zijn dan jij, dat het er vroeger braver aan toeging dan nu. Wat ik wel zie, is een evolutie van wat getoond wordt in series als Game of Thrones en Deadwood. Maar dat het zien van seks in series ervoor zorgt dat je zelf minder van bil gaat, lijkt me sterk. Ik zou eerder het omgekeerde verwachten. Netflix krijgt nu wel van veel dingen de schuld: dat lijkt me overdreven. Ik denk dat de smartphone en social media een grotere invloed zijn.” 

Daarbij komt dat bovengenoemd onderzoek het resultaat is van een bevraging bij zowel jong als ouder, en het zijn toch vooral twintigers en dertigers die verslingerd zijn aan Netflix. Het is maar de vraag of het zien van films onze activiteit tussen de lakens beïnvloedt. “Worden er sinds de Fifty Shades-films meer zweepjes verkocht? Of hebben mensen het te druk met naar de films te kijken en de boeken te lezen?”, vraagt De Wilde.

Grensverleggend

Toch, film is een van de meest toegankelijke kunstvormen en heeft onmiskenbaar een invloed op hoe we naar de wereld kijken. De wisselwerking tussen tijdsgeest en filmproductie zwengelt nu en dan het maatschappelijk debat aan. Zo maakte cowboyromance Brokeback Mountain de mannenliefde dertien jaar geleden toch bespreekbaar. De Wilde: “Onlangs zag ik God's Own Country, zeg maar de Britse Brokeback Mountain. De regisseur bracht de lichamen van de twee mannen en de seks die ze hebben knap in beeld. Er wordt op een normale manier met mannelijk naakt omgegaan: als je mannen toont die seks hebben, dan komen er natuurlijk piemels in beeld. Maar dat zien we toch niet zo vaak.” 

Het moet gezegd: gayseks in films is een zeldzaamheid. In La vie d’Adèle zit een prachtscène met de twee jonge meisjes, maar in Oscarwinnaar Moonlight is een tedere handjob alles wat we te zien krijgen. In de coming-of-agefilm Call Me By Your Name zijn de intieme scènes van de jongen met zijn vriendinnetje explicieter dan die met de aantrekkelijke professor. We hoeven niet te zien hoe ze de liefde bedrijven, verdedigde regisseur Guadagnino zich, want de intimiteit tussen de twee wordt op zoveel andere manieren getoond. Kortom, een pleidooi voor cinema die subtiele vormen van intimiteit viert. 

MUZIEK: “Vrouwelijke artiesten durven nu hun maat­­schappelijke engagement te tonen”

Wie denkt dat pikante lyrics en dito videoclips een recent fenomeen zijn, think again! In de jaren 1980 lieten hits als ‘Push It’ en ‘Pull up to the Bumper’ weinig aan de verbeelding over. Nog daarvoor bezongen Serge Gainsbourg, Frank Zappa en Marvin Gaye de liefdesdaad op sublieme wijze. Heel wat anders dan de grafische songteksten van Missy Elliott of 50 Cent aan het begin van dit millennium. Anno 2018 rappen vrouwen als Azealia Banks en Nicki Minaj explicieter over seks dan hun mannelijke collega’s. Dat levert hen kritiek op omdat ze zich zo plooien naar de door mannen gedomineerde rapindustrie. Toch maken de bitches en ho’s van Snoop Dogg en consoorten stilaan plaats voor meer maatschappijkritische lyrics.

Elizabeth Harris alias CupcakKe kruipt op de seksuele barricades. Beeld RV - Schaun Andru

Bitches strike back

StuBru-stem Michèle Cuvelier, die in het programma Zender de vinger aan de pols houdt van de muziekscène, denkt er ook zo over. “Artiesten maken nummers over wat de mens bezighoudt, en ik heb niet het gevoel dat er nu meer of minder over seks wordt gesproken. Er zijn natuurlijk altijd nummers met dubbele bodems of zelfs ronduit vunzige lyrics, dat lijkt me nu geen groter of kleiner fenomeen dan vroeger. Maar als het gaat over hoe artiesten zich profileren, bougeert er de laatste jaren heel wat, vooral in mannelijke bastions zoals de hiphop. Niet alleen zijn er veel vrouwelijke rappers die het mooie weer maken – denk aan Coely of Cardi B – ook mannen zoals Frank Ocean en Mykki Blanco zijn ‘mannelijkheid’ anders gaan invullen. De frontman van Anthony and the Johnsons gaat tegenwoordig als frontvrouw van Anohni door het leven. Dat zijn tendensen uit de reële maatschappij die zich ook aftekenen in de muziek.”

LGBT-icoon Mykki Blanco staat al jaren bekend als een van de opvallendste personages in de hiphopwereld. Beeld RV

Total package

Cuvelier gelooft in artiesten met een boodschap die, of ze nu man of vrouw zijn, maatschappelijk geëngageerd zijn, en dat onder meer op social media durven tonen. “CupcakKe is een jonge, zwarte rapster uit Chicago die fel bezig is met seksualiteit en gender. Ze brak door met nummers als ‘Deepthroat’ en ‘Vagina’, en nu draaien we ‘Crayons’, dat gaat over gelijke rechten voor holebi’s. Vrouwelijke artiesten als Dua Lipa of Lorde nemen duidelijke standpunten in en stellen zich zowel in hun muziek als daarbuiten maatschappijkritisch op. Zo droeg Lorde tijdens de Grammy Awards een jurk met een feministische tekst van Jenny Holzer als steun aan #TimesUp. Die evolutie kan ik alleen maar toejuichen.”

Op de vraag of er vandaag artiesten zijn die net als Prince en Madonna in de jaren 1980 de status van seksicoon hebben, moet de presentatrice ver zoeken naar een voorbeeld. “Rhye liet optekenen dat hij een seksplaat heeft gemaakt. Blijkbaar ontvangt hij talloze geboortekaartjes omdat veel baby’s op zijn sensuele muziek werden verwekt. Maar het is vandaag de dag niet verstandig om je als artiest te pinpointen op seks, zo’n gimmick is snel uitgewerkt. De artiesten die ik volg zijn meer bezig met de total package. Bij muzikanten zijn werk en persoon sterk vervlochten, meer dan bij beeldende kunstenaars of acteurs. Daarom ook dat iemand als Boef zo kan aangevallen worden op zijn persoon.” 

Dankzij #MeToo worden bepaalde zaken nu scherp gesteld. “Ik vermoed dat er nog altijd veel mannen met macht zitten bij labels en managementbureaus, maar de laatste jaren krijgen vrouwen wel meer erkenning. Ik ben blij dat Coely de Ultima voor Muziek in ontvangst mocht nemen. En onlangs las ik dat meer dan 40 grote festivals zich engageren om tegen 2022 50% van de line-up vrouwelijk te laten zijn. De toekomst ziet er rooskleurig uit!"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden