Zaterdag 26/11/2022

Biografie

Onderzoek bevestigt: Harry Mulisch is brandend actueel

Harry Mulisch. Beeld EPA
Harry Mulisch.Beeld EPA

Harry Mulisch waarschuwde pakweg vijftig jaar geleden al voor ontwikkelingen die we nog steeds niet de baas zijn. Hoe komt het toch dat zijn inzichten zo tussen de plooien zijn gevallen?

FLEUR SPEET

Onze berichten verplaatsen zich al met de snelheid van het licht, onze lichamen al vele malen sneller dan het geluid, sinds kort ook richting hemel; per televisie zijn wij zoiets als alomtegenwoordig; wij maken de blinden ziende, wekken de doden op (al mogen zij voorlopig niet langer dan een minuut of tien dood zijn "geweest"), wij zullen de sterfelijkheid opheffen, evenals de zwaartekracht, nemen de evolutie van onze soort in eigen handen, en binnenkort al zullen wij leven scheppen, - dit staat allemaal voor de deur, en zeker is alvast, dat wij de wereld kunnen vernietigen: goddelijk privilege no. I.'

Zo omschreef Harry Mulisch (1927-2010) in 1967 de toekomst. Een constatering die hem later zou brengen tot de roman De ontdekking van de hemel, waarin God het contract met de mensheid verbreekt omdat de technologie de mens te machtig maakt. De mens kan de technologie niet aan, wilde Mulisch eigenlijk zeggen.

Die ideeën spuide hij in een periode dat hij weinig romans schreef, maar veel politieke en cultureel-kritische stukken: de jaren zestig en zeventig. Dat was ook de periode waarin hij zich over Cuba uitsprak, wat hem zijn hele leven zou worden nagedragen, tot in de necrologieën aan toe.

Sander Bax, docent aan de universiteit van Tilburg, raakte geïntrigeerd door die politieke ideeën van Mulisch, een onderbelichte periode in zijn oeuvre. Indertijd werden Mulisch' ideeën nauwelijks op waarde geschat en in de talloze overzichtsstukken bij zijn dood in 2010 hadden maar twee recensenten oog voor zijn engagement, zo schrijft Bax.

Geïntrigeerd

Ik snap Bax wel en ben net zo geïntrigeerd als hij. Want in feite zijn Mulisch' gedachten actueler dan ooit. Ze sluiten aan bij vraagstukken die bijvoorbeeld Joke J. Hermsen nu opwerpt met haar Kairos: vraagstukken over tijd en met name over de macht van machines.

We hebben geen antwoord op het computertijdperk, het snelt ons vooruit, we hollen er achteraan. Zo prikkelt een zinnetje uit De ontdekking van de hemel (1992) mij althans nog steeds: 'Met elk nieuw technisch ding is het menselijk leven automatisch zinlozer geworden.' Dan denk ik: ja, waar heeft de iPhone ons gebracht, waar leidt Facebook eigenlijk toe? In plaats van ons te bevestigen, wist het ons niet uit? Hoe kan het dat er duizenden foto's op mijn computer staan die ik niet kan aanraken, die met enkele verkeerde muisklikken zelfs oplossen in het luchtledige? En ik denk aan de Google-topman die onlangs waarschuwde dat we moeten nadenken over al die technologie, omdat we massa's persoonlijk materiaal zullen verliezen.

Verontrustend

Zolang we achter de technologische ontwikkelingen aan hobbelen, behoudt het werk van Mulisch zijn actualiteit. Hij waarschuwde voor iets wat we nog steeds niet de baas zijn. Dat Mulisch dit al in de jaren zestig aan zag komen, is best bijzonder, en tegelijk verontrustend.

Mulisch was een schrijver van de grote greep. Hij wilde als 'historicus van het heden' de feiten scheiden in dat wat van belang was, wat zijn ideeën versterkte dus, eigenlijk. In zijn nawoord constateert Bax bij een bezoek aan Mulisch' nu openbare werkkamer dat de schrijver zijn romanwerelden opriep terwijl het nieuws onafgebroken binnenstroomde via NOS Teletekst, het logo 'ingebrand' in de televisie. Fabuleren, maar dus niet zonder zich rekenschap te geven.

In Voer voor psychologen (1961) ziet Mulisch annex Mozes het zo: 'De schrijver kijkt uit over het hooggebergte van zijn leven, zijn stad, zijn tijd, en voelt zijn verantwoordelijkheid: een staf in zijn handen. Hij beslist wat vergeten zal worden.'

Dat goddelijke en ook het ziener-zijn heeft Mulisch volgens Bax welbewust uitgevent: hij heeft zijn eigen mythe geschapen. Bax onderzoekt heel wetenschappelijk (en mij wat te dor) hoe wij al die jaren naar Mulisch hebben gekeken. Hij komt tot de conclusie dat het romantische schrijversideaal sterk botste met de publieke intellectueel die Mulisch ook wilde zijn.

null Beeld rv
Beeld rv

Wassen neus

Maar het fijne aan Mulisch is dat hij dit alles met humor bracht, in tegenstelling tot iemand als Hermans. Mulisch grossierde in baldadige hyperbolen, wat hem ook altijd iets ongrijpbaars gaf. Daarom is het zeer te prijzen dat Bax probeert het paradoxale beeld te grijpen dat Mulisch al spelenderwijs van zichzelf opriep. Het is fijn het afgeronde oeuvre van Mulisch daarbij te zien langskomen. Echter, je kunt je afvragen in hoeverre Mulisch zijn beeld daadwerkelijk stuurde. Hij reageerde sterk op wat er in de maatschappij gebeurde, maar ik betwijfel af of hij in schrijversstrategieën dacht (die hedendaagse auteurs volgens Bax helaas niet meer kunnen toepassen). Bax plakt als het ware stickers op Mulisch.

Wel vind ik het ontzettend boeiend dat Bax verklaart waarom geëngageerde literatuur, waar wij allen in deze tijd zo naar uitkijken, een wassen neus blijft. Hij laat zien wat een opgave het voor Mulisch moet zijn geweest om twee tegenstrijdige rollen te spelen. Als mediafiguur voedde hij het beeld van een 'mythisch standbeeld', als publieke intellectueel ondermijnde hij datzelfde beeld juist als een kritische luis in eigen en andermans pels.

Eerlijk is eerlijk: het eigenlijke probleem zit niet bij de schrijver, het schuilt in ons, in de houding van het publiek, in onze roep om vermaak. Wij plaatsen de kunstenaar op een voetstuk, wij verwachten dat hij hogere waarheden onthult, maar helemaal serieus nemen we hem toch niet. De schrijver heeft immers niets in de politieke melk te brokkelen. Ooit een romancier in een regering gezien? We zouden hem ongeloofwaardig vinden.

Bax vergelijkt de macht van de schrijver met die van de prins op het carnavalsfeest: voor even mag de schrijver machtig zijn en ons een spiegel voorhouden. En dan kappen we weer met die malligheid. Het is de spagaat van het engagement en dus ook de spagaat van Mulisch.

Toch blijf ik hopen dat schrijvers net als Mulisch het carnavalsfeest flink weten op te rekken met hun feestneuzen, zodat we onderweg stiekem toch wat wijzer worden als mensheid.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234