Woensdag 16/10/2019

Expo

Nu in Guggenheim Bilbao: Bill Viola bezweert de tijd

First Light (2002) Beeld Bill Viola

Twintig jaar geleden opende het Guggenheim Bilbao zijn deuren. Het imposante museum deed de economie van de licht verloederde Baskische stad aan de rivier Nervión opleven. De twintigste verjaardag wordt nu feestelijk gevierd met een retrospectieve van de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola (66).

Met het Guggenheim Museum Bilbao rees een indrukwekkend gebouw uit de grond aan de oever van de rivier, geflankeerd door de gigantische bloemenpuppy van Jeff Koons en een al even reusachtige spin van Louise Bourgeois. In de afgelopen twintig jaar waren er uitmuntende tentoonstellingen te zien van toppers als Jean-Michel Basquiat, Andy Warhol en David Hockney. Nu loopt er een grote retrospectieve van Bill Viola.

Drie jaar geleden werd Viola al geëerd met een overzichtstentoonstelling in het Parijse Grand Palais. Voor deze expo bracht curator Lucía Agirre nog meer werken samen: in Bill Viola. A Retrospective zijn wel 27 video-installaties te zien, maar omdat ze verspreid zijn over het museum krijg je nergens een gevoel van overkill. Zowel de kunst als de bezoekers krijgen ademruimte – geen overbodige luxe bij het oeuvre van Viola, dat mikt op de meest fundamentele vraagstukken in een mensenleven.

Water en vuur

Voor een van zijn vroegste werken, Heaven and Earth (1992) richt Viola twee beeldschermen van oude televisies horizontaal naar elkaar. Op het bovenste scherm is een oude vrouw op haar sterfbed te zien: Viola’s moeder in de laatste week van haar leven. Ze kijkt neer op het onderste scherm, dat naar boven gericht is, recht in het gezicht van een baby, de pasgeboren zoon van de kunstenaar. Hier komen dus al zo goed als al Viola’s belangrijke thema’s samen: leven en dood, lijden, de tijd die voorbijschrijdt en de cyclus van het leven.

Catherine's Room (2001) Beeld Bill Viola

Een gelijkaardige symboliek is te zien in Catherine’s Room uit 2001, dat gebaseerd is op het vijftiende-eeuwse altaarstuk dat de Italiaanse schilder Andrea di Bartolo Cini opdroeg aan de heilige Catarina van Siena. Op vijf schermen naast elkaar zien we de dagelijkse routine van een vrouw in een sobere kamer, alsof het de kloostercel van een zuster is. ’s Morgens doet ze yoga, nadien werkt ze, ’s avonds steekt ze kaarsen aan en bidt ze, en tot slot gaat ze slapen. Door het raam zien we de seizoenen verglijden van lente tot winter, waardoor dit panorama ook de cyclus van de natuur én van een mensenleven wordt. Een rustgevend, sereen werk waarin weinig gebeurt, maar waarin toch veel verteld wordt.

Naast tijd, leven en dood zijn ook de natuurelementen een motief in Viola’s oeuvre. Zo zijn er natuurlijk iconische werken als The Reflecting Pool, met water in een hoofdrol, en de twee video’s die hij in 2005 maakte voor een enscenering van Wagners opera Tristan und Isolde. In Tristan’s Ascension zien we regendruppels naar boven vallen, totdat ook Tristan zelf opstijgt, en in Fire Woman zie je de contouren van een vrouw die voor een huizenhoge vlammenzee staat.

Styx-oversteek

Een recent meesterwerk waarin al Viola’s stokpaardjes samen lijken te komen, is Going Forth by Day, uit 2002. Inspiratie voor de titel haalde hij uit het Egyptische Dodenboek, een gids om de ziel te bevrijden uit de duisternis van het lichaam en te ontsnappen naar het licht. Viola vult voor dit werk in een donkere kamer elke wand met een grote projectie, qua kleurenpalet en compositie beïnvloed door de fresco’s van de Italiaanse Renaissancemeester Giotto. 

Links krijgen we een panoramisch beeld van een bos te zien, waarin mensen van allerlei allooi in lichte slow motion van links naar rechts lopen. Sommigen dragen koffers, anderen bloemen, nog anderen niets. Een migratiestroom in surreële setting. Ernaast een projectie van een wit huis in een straat. Eerst krijgen we de gewone passage van een gemiddelde straat in een gemiddelde stad, maar de voorbijgangers raken steeds meer opgejaagd. De onrust wordt groter, tot ze weggespoeld worden door een massa water. En dan keert de rust weer, en dwaalt je blik verder naar de volgende film: op een rots staat een huis. De vierde wand ontbreekt, zodat we kunnen binnenkijken. Een oude man ligt op zijn sterfbed, op de achtergrond wordt zijn inboedel ingeladen in een boot, waarna de boot vertrekt, alsof hij de Styx oversteekt.

Fire Woman (2005) Beeld Bill Viola

Vuur, water, het leven, de dood. Het oeuvre van Viola doet onwillekeurig denken aan een van de mooiste gedichten in de Engelse taal: ‘Some say the world will end in fire,/ Some say in ice./ From what I’ve tasted of desire/ I hold with those who favor fire./ But if it had to perish twice,/ I think I know enough of hate/ To say that for destruction ice/ Is also great/ And would suffice.’ In eenvoudige woorden weet Robert Frost zo goed als alles te vatten waar wij ons als mensen mee bezighouden. Hetzelfde doet Bill Viola, maar dan in beelden. Voor wie nog geen vakantiebestemming heeft voor deze zomer: Bilbao is een uitermate goed idee.

Tot 11/9 in het Guggenheim Bilbao. www.guggenheim-bilbao.eus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234