Maandag 23/09/2019

Theater

NTGent zoekt Syriëstrijders: "Theater móét vragen stellen"

Controverse in het theater: In 'On the Concept of the Face: Regarding the Son of God' (Romeo Castellucci) uit 2012 werd een portret van Jezus met uitwerpselen besmeurd en met stenen bekogeld. Beeld Desingel

Als we een perfecte afspiegeling willen van onze maatschappij, moeten we iedereen erbij hebben, vinden ze bij NTGent. Dus gaat het theaterhuis voor een nieuwe voorstelling op zoek naar Syrië-strijders. Pure provocatie? Of zijn moeilijke thema's net het doel van theater maken?

Het lijkt wel een grap als je de website van het NTGent openklikt: voor de openingsproductie van nieuw artistiek leider Milo Rau is het Gentse stadstheater op zoek naar "moderne kruisridders". Wat zij daaronder verstaan: iedereen die graag zijn overtuigingen uitdraagt. Maar liefst nog jihadstrijders die "gevochten hebben voor IS" of "strijdbaar zijn voor andere religies". Zij komen naast een moderne rechtvaardige rechter te staan, een naakte Adam en Eva, alsook een Kaïn en Abel. Voor die laatste rol moet je bij voorkeur je broer vermoord hebben. Goede satire?

"Het is een ernstige vraag en we zijn bezig met een ernstige zoektocht", verzekert artistiek coördinator Steven Heene. "Via het Lam Gods, het doek van de gebroeders Van Eyck uit de vijftiende eeuw, willen we kijken naar de samenleving van vandaag. Wie zijn de hedendaagse kruisvaarders, die voor hun geloof gaan strijden?"

Lijkt dat misschien een legitieme artistieke vraag, toch is de oproep van het NTGent op Twitter al op hoongelach onthaald. Vlaams minister van Cultuur Sven Gatz (Open Vld) liet optekenen dat de oproep volgens hem binnen de grenzen van de artistieke vrijheid past, maar dat je ook snel op het strafrecht botst. Zo is het voor hem mogelijk voor teruggekeerde Syrië-strijders om aan de voorstelling mee te doen, zolang ze niet vastzitten, of oproepen tot haat en geweld.

Sereen

"Zelfs los van het strafrecht moet je gewoon geen forum geven aan aanhangers van IS", vindt de Gentse N-VA-lijsttrekker Anneleen Van Bossuyt. "IS staat voor een boodschap van terreur en onderdrukking. Wij zijn natuurlijk voor artistieke vrijheid, maar die is niet onbegrensd. Voor ons gaat dit in tegen de goede smaak en het gezond verstand."

Heene antwoordt daarop dat het NTGent niet zinnens is om gelijk welke radicale stem - volgens hem zouden ook neonazi's mogen meedoen - een artistieke luidspreker te geven. "Het is natuurlijk een geregisseerd stuk", zegt hij. "We geven dus niemand een vrij podium, maar we hebben nu eenmaal een manier van werken waaraan we ons graag houden. Ons theater is documentair, bijna journalistiek, en daarom hebben we liefst deelnemers die authentiek zijn."

Een stunt om zomaar de controverse op te zoeken is het zeker niet, zegt Heene. Wel moet het een intelligente en serene voorstelling worden over een moeilijk thema. "Milo Rau heeft met voorstellingen als Five Easy Pieces bewezen dat hij dat kan." 

Maar ook al is er juridisch niets aan de hand, toch zet deze voorstelling weer een discussie op scherp die in het theater altijd aanwezig is: wat zijn de grenzen van de goede smaak, en hoe ga je om met maatschappelijke gevoeligheden?

Lees ook: Milo Rau, de regisseur die Syrië-strijders op de planken wil zetten

Vorige week ontstond een rel in de KVS rond 'Het leven en de werken van Leopold II' (Raven Ruëll). Hugo Claus’ satire over het koloniale verleden van België werd door zwarte theatermakers als racistisch ervaren, omdat een ge schminkte blanke acteur een zwart personage vertolkt. Beeld Claude Rouyer

Hoe moeilijk dat is, toonde het Brusselse stadstheater KVS vorige week nog, toen het zich volgens sommigen mispakte aan een stuk over Leopold II. Regisseur Raven Ruëll voerde in Het leven en de werken van Leopold II een blackface op - een blanke acteur die, geschminkt, een zwart personage vertolkt - als kritiek op het koloniale bewind dat ons land ooit voerde in Belgisch Congo. Zwaar beledigd annuleerde de Keniaanse theatermaker Ogutu Muraya daarop zijn eigen stuk Fractured Memories, dat dit weekend in de KVS in première zou gaan. Hij keerde prompt terug naar zijn huis in Amsterdam.

KVS-directeur Michael De Cock antwoordt daarop dat hij zeker begrip had voor Muraya, maar tegelijk ging het net over een satire op het koloniale regime. Al zou hij zelf geen blackface meer gebruiken, zegt De Cock, een kunstenaar worstelt steeds met het volgende: "Kunst is vrij maar niet vrijblijvend. Je moet je dingen durven af te vragen."

Overmoed en falen

Behalve bij de wet ligt de grens van de artistieke vrijheid voor de meeste mensen bij het buikgevoel, denkt moraalfilosoof Jan Verplaetse. Uiteraard ontstaat er soms ophef over naaktheid of over blasfemie, maar wanneer het over nationale trauma's gaat, zoals de terreuraanslagen of de zaak-Dutroux, merkt hij dat de verontwaardiging sneller in gang schiet.

"Vorig jaar kwam op het theaterfestival van Avignon een voorstelling over het leven van Mohammed Merah zwaar onder vuur te liggen. Dat is de terrorist die in Toulouse een aanslag pleegde op een joodse school. Het wordt vaak als een vorm van verraad aangevoeld om weer te geven wat mensen gedreven heeft om gruweldaden te plegen, maar dat hoeft niet zo te zijn. Het is de taak van de theatermaker om dat te onderzoeken."

En dat pogen van de theatermaker is even oud als de kunst. De Griekse tragedieschrijver Aischylos schreef daarom ook De Perzen neer: omdat hij wou nagaan waarom het leger van Xerxes Griekenland was binnengevallen en welk leed die invasie heeft berokkend. Verplaetse: "Theater gaat altijd over overmoed en menselijk falen."

De kwestie zit eerder in hoe je iemand opvoert, dan wie je op je podium zet, meent ook theaterwetenschapper Christel Stalpaert. "Ik vind het goed dat NTGent mogelijke historische parallellen wil trekken en daar spraakmakend mee wil zijn", zegt ze. "Je ziet ook dat er vanuit de politiek en de samenleving direct reactie komt, en dan is het goed dat theater deze vragen oproept."

Zolang de makers kritisch genoeg blijven en in hun tekst tonen dat gedachten opvoeren niet hetzelfde is als gedachten aanvaarden, is er voor haar geen probleem. "Integendeel. De functie van theater is om die vragen te stellen, zonder daar zelf ooit een oordeel of antwoord over te geven. Dat laat het theater dan aan ons over."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234