Vrijdag 25/09/2020

InterviewMax Richter

Nieuwe plaat van Max Richter protesteert door te zalven: ‘Ik wil de collectieve woede niet voeden’

De Brits-Duitse componist Max Richter wordt gezien als één van de oppergoden onder de neoklassieke pianisten.Beeld RV Mike Terry

Met het acht uur sussende Sleep wiegde Max Richter zijn publiek in slaap. Nu komt de Brits-Duitse componist met een protestplaat, waarop hij zalft in plaats van te slaan. ‘Er wordt al genoeg getierd in deze wereld. Daar wil ik niet aan bijdragen.’

“Really?” Max Richter leunt achterover in zijn fauteuil, ergens in een niemandsland in Oxfordshire. Hij vernam zonet het nieuws dat Antwerpen, de stad waar hij het laatst in België concerteerde, een avondklok invoert. “Ik was enkele weken geleden nog optimistisch, maar je kan na de vele nieuwe besmettingen niet anders dan denken: it’s going to take a while.

De in Duitsland geboren Britse componist heeft goede herinneringen aan Antwerpen. In 2018 gidste hij enkele honderden aanwezigen in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal naar dromenland – zij lagen op veldbedden, hij bracht zijn modern klassieke epos Sleep integraal live. Met Sleep trad Max Richter voorgoed uit de luwte. In totaal werd de compositie 450 miljoen keer gestreamd op Spotify en verkocht hij meer dan 100 duizend exemplaren.

“Dat heeft mij verrast, ja, want wat ik doe is simpel: ik schrijf gewoon de muziek die ik zelf wil horen, omdat niemand mij voor is geweest”, grinnikt Richter. “Je kan nooit op voorhand voorspellen of een compositie zal aanslaan of genegeerd worden. Ik ben al blij verrast als slechts één persoon erom maalt. Van iemand horen dat je muziek een persoonlijk betekenis heeft, is een prachtig compliment.”

Wat Max Richter onderscheidt van andere hedendaagse componisten is dat hij de tijdsgeest weet te capteren. Sleep was een toevluchtsoord – een oase van rust op veilige afstand van de mallemolen die de wereld is. Utility music, zegt hij zelf. Een pauzeknop, in de vorm van een klassiek epos. Max Richter componeert muziek vanuit de intentie om een safe space te bouwen – voor zichzelf en voor anderen.

“Al van toen ik een tiny child was, voelde muziek als mijn thuis. Ik heb voor mezelf een wereld gecreëerd waarin ik wil vertoeven”, vertelt hij. Max Richter kreeg vanuit zijn opvoeding bouwstenen aangereikt, waarvan Bach de grootste leverancier was. Later zou de melkboer, die na zijn uren artiest was, een vitale rol spelen. “Tijdens een van zijn wekelijkse betaalrondes belde hij aan terwijl ik piano aan het spelen was. Hij is mij toen als ‘zijn project’ gaan beschouwen. Bij elke bestelling voegde hij een plaat toe, om mij tot alternatieve muziek te introduceren.”

Dankzij de melkboer leert hij het vroege werk van Philip Glass kennen en “andere muziek uit downtown New York”. Max Richter was nog maar “12 of 13”, al werd het hem toen al duidelijk dat hij zich niet zou vastklampen aan traditionele klassieke muziek. In Richters composities delen piano, elektronica en strijkers de lakens. Het is een ménage à trois waarbij niemand uitgesloten wordt. In 2002 debuteerde hij bij een indielabel met Memoryhouse, wat door toonaangevende media als een mijlpaal werd beschouwd.

Daarop volgde The Blue Notebooks, volgens The Guardian een van de beste klassieke werken van de vorige eeuw. Max Richters curriculum vitae beperkt zich echter niet tot eigen werk. Hij verzorgde de soundtrack van Golden Globe-winnaar Waltz with Bashir en leverde verder de muziek voor onder meer Ad Astra, Mary Queen of Scots en The Leftovers. Ook kunstenaars en ballet-, theater- en operagezelschappen doen regelmatig beroep op de Brits-Duitse componist.

Protestmuziek

Of Max Richter nu voor zichzelf of anderen werkt: het werk moet ergens over gaan. “Moét een artiest politiek of sociaal geëngageerd zijn? (denkt na) Voor mij is dat een evidentie, al kan ik niet voor anderen spreken. Yulia (Mahr, zijn partner, filmregisseur en curator, ELV.) heeft een achtergrond in politiek, mensenrechten en visuele antropologie. Ik heb hetzelfde interesseveld.”

“Er is genoeg literatuur, muziek en film in de wereld. Als ik de lijst met culturele werken wil uitbreiden, moet dat om de juiste reden zijn: omdat ik iets te vertellen heb. Bijna al mijn platen hebben een sociale context. Hetzelfde geldt voor de films waarop ik instem. Ik hecht veel waarde aan een debat.” The Blue Notebooks uit 2004 behandelde de oorlog in Irak, Infra was Max Richters antwoord op de terreuraanslagen in Londen, terwijl Sleep een reactie was op de overprikkeling door de eindeloze datastroom.

Voices is wellicht zijn meest beladen werk tot dusver. Actrice Kiki Layne (bekend van If Beale Street Could Talk, ELV) leest passages voor uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die Max Richter beantwoordt met arrangementen als donsdekens waarin het vredig wikkelen is. Er worden ook samples gebruikt van Eleanor Roosevelts eerste voordracht uit het gefinaliseerd document in 1948, in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog.

Max Richter heeft tien jaar aan Voices gesleuteld. In 2010 schreef hij ‘Mercy’, het slotakkoord, als een reactie op de zogeheten torture memos van de Amerikaanse overheid, waarin folterpraktijken tijdens de War on Terror werden aangemoedigd. “Ik was verontwaardigd, wat je overigens hoorde in de eerste versies: ik schreef veelal angry protest music, maar door de jaren heen heb ik – op ‘Mercy’ na – al mijn materiaal geschrapt. Er wordt al genoeg getierd in deze wereld. Daar wilde ik niet aan bijdragen.”

Beeld RV Mike Terry

Toen hij de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens nog eens onder ogen kreeg, veranderde de componist van koers. “Ik wilde focussen op de oplossing, of op z’n minst één oplossing. Daarom heb ik enkele artikels uit de Verklaring uitgelicht, wat een blueprint voor een betere wereld is, toch? Het is idealistisch – dat besef ik maar al te goed – maar wat staat neergeschreven is bovenal haalbaar. Je put er hoop uit, en dat vind ik een belangrijkere boodschap dan dat ik wild om mij heen zou schoppen.”

Wanneer we polsen naar hoe Richter vandaag naar de wereld kijkt, borrelt er een diepe zucht op. “De wereld is de laatste tien jaar noisier geworden. We staan voor uitdagingen, op politiek en sociaal vlak. Dan denk ik aan xenofobie, Brexit, de huidige pandemie,… (schokschoudert) It’s all going wrong, isn’t it? Het is makkelijk om mee te gaan in de collectieve woede, terwijl ik dat gevoel niet wil voeden.”

Hij neemt even adem, en zet zich recht. “Weet je wat mij dwars zit? Het debat wordt op sociale media gevoerd, wat uitnodigt tot het uiten van drastische, veelal ongenuanceerde statements. Er wordt geen tijd en ruimte meer genomen voor reflectie, voor een debat. Dát vind ik een probleem, want we zitten nu eenmaal met elkaar opgescheept – dan kunnen we er maar beter het beste van maken. De vraag is: hoe slecht moet het met de wereld gaan voor we dat beseffen?”

Metafoor

Omdat de originele versie van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een formele lap tekst is, heeft Max Richter bepaalde delen herschreven. “Het eerste artikel spreekt over ‘brotherhood’, waar ik ‘community’ van heb gemaakt. Elders heb ik gewijzigd dat ‘iedereen’ het recht heeft met elkaar te trouwen, in plaats van ‘man en vrouw’. Het is tenslotte 2020 en niet 1948.”

Na enkele luisterbeurten van Voices ontwaart zich een patroon: muziek lost de tekst af. En dat een hele plaat lang. “Het zijn ruimtes waarin je kan reflecteren over wat er wordt voorgelezen”, legt Richter uit. Van alle composities zijn ook versies gemaakt zonder stem, “omdat je na een paar keer wellicht wel weet waarover de muziek gaat. Het is aan de luisteraar om te kiezen hoe hij Voices wil consumeren.”

Max Richter stelde voor de gelegenheid een atypisch orkest samen, met 12 contrabassen en 24 cellos. “Een metafoor, voor de wereld die op zijn kop staat”, duidt de componist. “Normaal zijn de zware tonen in de minderheid, hier is het bewust omgekeerd. It was nice to shake that up a bit. Je kan in de samenstelling van het instrumentarium ook de premisse van Voices zien: ik wilde hoop puren uit iets donker.”

Wanneer we Max Richter zeggen dat het om exact die reden – zijn eigentijdse invulling van wat klassieke muziek is – is dat hij naar voren wordt geschoven als de oppergod van de neoklassieke beweging, begint hij te schateren. “Ik snap best dat mensen willen omschrijven wat ik doe… Het is niet zo dat de categorieën geen steek houden – er zit meestal een béétje waarheid in. (lacht) Maar ik schrijf geen composities om te boek te staan als post-whatever. Ik doe gewoon mijn ding: muziek maken.”

Straks verschijnt het werk waar hij tien jaar aan heeft gesleuteld. “Dat is inderdaad lang”, grijnst Richter, “maar aan Sleep, dat in 2015 uitkwam, ben ik in 1994 begonnen. Nóg langer dus.” Yulia Mahr en hij kunnen nu aan het visuele luik werken, waarvan hij hoopt het tegen eind 2020 klaar te hebben. En wat met concerten? “Ik blijf hoopvol. Als ik Voices live kan brengen, des te beter. Zo niet, het zij zo.” 

Is een livestreamconcert, een populaire concertvorm in coronatijden, een optie? Max Richter moet erom lachen. “We zijn die optie wel degelijk aan het bekijken, maar er is één probleem: ken jij een ruimte waar ik het hele orkest kan opstellen met anderhalve meter tussen?”

Voices verschijnt op 31 juli via Decca / Universal Music.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234