Woensdag 17/07/2019

Cult.2018

Niet te missen in het theater

Joé Agemans, een van de hoofdrolspelers op de affiche van 'JR'. Het verhaal speelt zich af in New York. Beeld RV © Dries Segers

1. FC Bergman - 'JR'

Groot, groter, grootst. Met een speelduur van zo'n 4 uur, een scène op meerdere verdiepingen en meer dan een dozijn acteurs belooft JR, hun bewerking van William Gaddis’ gelijknamige roman, hét stuk van het voorjaar te worden. “JR is een culminatiepunt waarin al onze vormelijke duivels samenkomen.”

“Als het niet moeilijk is, ben ik niet geïnteresseerd”, zou de Amerikaanse auteur William Gaddis ooit gezegd hebben. En als hij het niet gezegd heeft, moet het wel een van de theatermakers van FC Bergman geweest zijn. Dat het Antwerpse theatercollectief rond Marie Vinck, Stef Aerts, Thomas Verstraeten en Joé Agemans zich dit voorjaar buigt over Gaddis’ notoir ‘moeilijke’ roman JR uit 1975, mag niet verbazen. Integendeel: het lijkt een ideale combinatie. Want in JR kunnen de Bergmannen hun liefde voor grootschalig theater meer dan ooit botvieren.

“Op zich is het nooit een bewuste keuze om nóg groter te gaan”, legt Stef Aerts uit. “Dat overkomt ons: omdat we houden van thema’s en verhalen die we op zo’n grote manier moeten vertellen.” Liet FC Bergman voor Het land Nod (2015) nog de Rubenszaal van het Antwerps Museum voor Schone Kunsten volledig nabouwen in een loods in Park Spoor Noord en zetten ze voor Van den Vos (2013) nog de parterre van de Bourlaschouwburg onder water, dan schakelen ze voor JR, een voorstelling van maar liefst 4 uur, nog een versnelling hoger.

“We willen dat het publiek wordt verbaasd”, zegt Aerts, “en dus willen we nog niet te veel prijsgeven.” Maar dat JR zich, net als Het land Nod en Terminator Trilogie (2012) op locatie afspeelt, dat geven de programmaboekjes al prijs. Het staat de makers toe om een metershoge scène met verschillende verdiepingen te bouwen, en het publiek niet voor, maar rond het decor te plaatsen. “Door te spelen met de verhoudingen tussen groot en klein kunnen we betekenisvolle en sterke beelden oproepen. Dat is heel belangrijk in onze verhouding tot het publiek”, stelde het collectief al voor de première van Het land Nod op het theaterfestival van Avignon. “Het publiek in het werk onderdompelen, eerder dan het voor hun ogen neer te zetten – dat is het effect dat we zoeken.”

Puzzel

Hoe zich dat in JR in de praktijk vertaalt? Wie kaartjes bestelt, kan kiezen tussen vier blokken – ‘Noord’, ‘Oost’, ‘West’ en ‘Zuid’ – en krijgt een ietwat vage uitleg: “Vanuit elk blok kunt u de voorstelling op een andere manier bekijken. Het zicht is even goed, maar u ziet telkens een deels andere voorstelling.” Ook filmprojecties zouden, net als in 300 el x 50 el x 30 el (2011) en Van den Vos, een belangrijk aandeel hebben in de voorstelling.

Maar hoe die voorstelling er verder uitziet, is nog niet helemaal duidelijk. Alleen dat het verhaal zich afspeelt in het scrupuleuze kluwen van de financiële wereld, lijkt vast te staan. JR – de roman – vertelt immers het verhaal van JR Vansant, een beurshaai van nauwelijks elf jaar oud die, met de gedwongen hulp van zijn leerkrachten, Wall Street door elkaar schudt. De roman staat bekend als het magnum opus van William Gaddis, een Amerikaanse auteur die bekendstaat om zijn grootschalige en moeilijk behapbare schrijfstijl – het volledige boek, goed voor een dikke 700 pagina’s, is geschreven als een audio-opname van dialogen, uitgesproken door een labyrint aan personages.

“Het boek gaat over veelheid, en over mensen die verloren lopen in dat ‘teveel’”, stelt Aerts. “Zo wordt JR een culminatiepunt van al onze vormelijke duivels.” Om die veelheid vorm te geven, pakt FC Bergman niet alleen scenografisch groot uit – met een cast van vijftien acteurs, en daarbij nog een aantal figuranten, wordt de drukte nog voelbaarder. Naast de Bergmannen en een aantal jonge talenten als Anne-Laure Vandeputte, Ella-June Henrard en Imke Mol, draven ook ervaren klasbakken als Stijn Van Opstal en Geert Van Rampelberg (Toneelhuis/Olympique Dramatique), Frank Focketyn en Oscar Van Rompay (NTGent) en Michael De Cock, Rashif El Kaoui en Junior Mthombeni (KVS) op.

Die topcast is er niet toevallig gekomen: JR is immers een zeldzame coproductie tussen de drie grote stadstheaters in Vlaanderen. “We kunnen onze dromen niet op ons eentje realiseren. We moesten met een grote cast werken, en de stadstheaters hebben heel begenadigde acteurs in dienst”, duidt Aerts. “Het gebeurt niet elke dag dat NTGent, Toneelhuis en KVS samenwerken. Maar als je een sterk idee hebt dat bij die huizen past – de grootstedelijke context is essentieel in JR – dan gaan ze daar graag in mee.”

Repetitie

Zoals Stijn Van Opstal het verwoordt: “Wij van Olympique – Geert, ikzelf en bij uitbreiding Jan Bijvoet – zijn die spelers die hun droom mee leven proberen te maken. Zoals zij dat destijds als stage – ze zaten toen nog op school – bij Adams appels hebben gedaan.” Michael De Cock verwoordt het nog sterker: “Wat je bij elke repetitie opnieuw merkt, is dat FC Bergman er perfect in slaagt om iedereen te begeesteren rond hun grote droom.”

Maar, zo weet FC Bergman, een grote droom brengt ook grote verwachtingen met zich mee. “De druk wordt bij elke productie groter”, ziet Aerts. “Dat is heel heftig, en niet altijd leuk. We werken met grote budgetten, een grote cast, en een klepper uit de wereldliteratuur die we geen oneer willen aandoen. We voelen voortdurend wat er op het spel staat. Maar we weten ook: je kunt maar één keer debuteren, en alleen dan zijn er geen verwachtingen.”

Vanaf 22 maart in Antwerpen (op locatie) en vanaf 5 juni in Gent (op locatie). 

2. Stefaan Van Brabandt en Johan Heldenbergh - 'Marx'

Filosofie is 'in'. Het afgelopen najaar ging het Mechelse collectief Lazarus aan de slag met het werk van de existentialist Albert Camus, een jaar eerder boog Koen De Sutter zich over Montaigne en in 2015 bracht Bruno Vanden Broecke de monoloog Socrates. De auteur van dat laatste stuk, Stefaan Van Brabandt, heeft nu een opvolger klaar: Marx.

Oorspronkelijk zou Jan Decleir in de huid en de baard van de socialistische grondlegger kruipen, maar na creatieve meningsverschillen kwam de hoofdrol terecht bij Johan Heldenbergh. Een teken dat Van Brabandt een behoorlijk radicale visie in zijn nieuwe monoloog heeft gestoken, lijkt ons. En in een voorstelling over een van de meest radicale en invloedrijke denkers van de laatste eeuwen lijkt dat niet meer dan toepasselijk.

Johan Heldenbergh Beeld Diego Franssens

Vanaf 16 januari in de Arenbergschouwburg (Antwerpen), daarna op tournee.

3. Opera Vlaanderen - 'Pélleas et Mélisande'

In 2018 is het honderd jaar geleden dat de vernieuwende Franse componist Claude Debussy het tijdelijke voor het eeuwige inruilde. Opera Vlaanderen zet die herdenking kracht bij met een nieuwe opvoering van Pélleas et Mélisande. En de medewerkerslijst van die voorstelling is om duimen en vingers bij af te likken.

Zo haalde Debussy voor zijn enige opera destijds een tekst bij Maurice Maeterlinck, nog steeds de enige Belgische Nobelprijswinnaar voor Literatuur. Maar ook aan de nieuwe bewerking is een rist grote namen verbonden: de regie is in handen van Damien Jalet en Opera Vlaanderen-intendant Sidi Larbi Cherkaoui, die ook de choreografie verzorgde, en het decor wordt verzorgd door de beroemde Servische performancekunstenares Marina Abramovic.

Beeld opera

Vanaf 2 februari in Opera Antwerpen, vanaf 23 februari in Opera Gent.

4. Ontroerend Goed - 'Loopstation'

Van Ontroerend Goed, het Gentse en internationaal gerenommeerde theatercollectief rond Alexander Devriendt, weet je nooit goed wat je moet verwachten. Behalve dan dat ze een hoogst uniek spektakel zullen afleveren.

In 2017 verbaasden ze nog met £¥€$ en toerden ze de wereld rond met Fight Night, maar in 2018 trekt Ontroerend Goed alweer een nieuwe kaart. Loopstation belooft een combinatie van dans en theater, waarbij de focus niet ligt op het grote gebaar, maar op kleine routine. Negen performers geven zich over aan een voortdurende herhaling, die moet leiden tot een nieuw soort schoonheid. Zelfs de scène herhaalt zich, door voortdurend rond te draaien. Het ruikt naar een klassieke performance, maar laat 'klassiek' nu net een woord zijn dat niet in het woordenboek van Ontroerend Goed staat.

Beeld vooruit

Vanaf 14 maart in Vooruit (Gent), vanaf 27 maart in KVS (Brussel).

5. Robert Wilson en Anna Calvi - 'Der Sandmann'

Deze voorstelling had evengoed in een eerder lijstje met theatertips kunnen staan, want eigenlijk moest het nieuwe spektakel van Amerikaans theatericoon Robert Wilson al in oktober de scène van deSingel aandoen. Door vertraging aan de renovatie van de Rode Zaal werd de Belgische première van Der Sandmann, van de Duitse auteur E.T.A. Hoffman, uitgesteld.

Nadat hij eerder samenwerkte met muzikale iconen als Tom Waits en Lou Reed, slaat Robert Wilson ditmaal de handen in elkaar met de Britse songwriter Anna Calvi. Samen injecteren ze een portie dwarse rock-'n-roll in het gotische sprookje van Hoffmann, dat eerder inspeelt op kinderangsten dan op kinderdromen.

Beeld Lucie Jansch

Vanaf 30 juni in deSingel (Antwerpen).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden