Donderdag 06/05/2021

InterviewEthicus Freddy Mortier

‘Niemand is ooit antisemiet geworden door naar Wagners muziek te luisteren’

Ethicus Freddy Mortier (UGent) toont in nieuw boek de vele gezichten van componist Richard Wagner.  Beeld WOUTER VAN VOOREN
Ethicus Freddy Mortier (UGent) toont in nieuw boek de vele gezichten van componist Richard Wagner.Beeld WOUTER VAN VOOREN

De beroemde Duitse componist Richard Wagner was een overtuigd antisemiet, die postuum Adolf Hitler bij zijn fans mocht rekenen. Maar hij was veel meer dan dat, betoogt ethicus Freddy Mortier (UGent) in zijn boek ‘Richard Wagner: De man die opera voor het volk maakte’. ‘Wagner werd ook gezien als een seksuele bevrijder.’

Al sinds hij in zijn middelbare schooltijd bij een vriend thuis een opname van Parsifal hoorde, is Freddy Mortier, professor ethiek aan de UGent, een bewonderaar van Richard Wagner (1813-1883). “Op de één of andere manier identificeer ik me met zijn muziek”, zegt hij. En hij is niet alleen: ook de dichter Charles Baudelaire en de romancier Thomas Mann werden verliefd op Wagners imposante opera’s als Tristan und Isolde en Der Ring des Nibelungen. Als u die opera’s nooit gezien of gehoord heeft, kent u Wagners muziek vast wel van de meer dan 1.000 films en tv-series die ervan gebruik maken, met Apocalypse Now als bekendste voorbeeld.

Mortiers bewondering kleurt elke pagina van Richard Wagner: De man die opera voor het volk maakte, een boek waarin hij alle facetten van Wagner probeert te belichten. “Wagner heeft een enorme betekenis gehad op het vlak van de seksuele moraal, en het ontsnappen aan de burgerlijke moraliteit”, vertelt Mortier ons onder andere. “Hij werd gezien als een seksuele bevrijder. De erotiek die van zijn muziek uitging, werd buitengewoon heftig beleefd.”

In de modernistische romans van Mann, James Joyce en Virginia Woolf heeft Wagner ook zijn sporen nagelaten, Daarnaast ontwikkelde hij het gesamtkunstwerk, waarin muziek, theater en architectuur elkaar versterken. “Dat idee loopt tot vandaag door. En als je vandaag naar de opera gaat, doet men het licht uit in de zaal. Ook dat is Wagner. Hij wilde dat het kunstwerk alle aandacht kreeg, niet het publiek. Voor Wagner was kunst iets waardevols.”

Net daarom wilde de aanvankelijk linkse componist de opera ook wegtrekken uit de frivoliteit van de bourgeoisie, en aan het volk geven. “Dat is iets wat men vaak over het hoofd ziet. Als jonge dirigent was hij een Duitse liberaal, die streefde naar een constitutionele monarchie. Met zijn muziek wilde hij zaken als vrijheid en de macht aan het volk propageren. Hij had er een groot probleem mee dat de aristocratie en de bourgeoisie alles, ook de opera, in handen hadden. In de jaren 40 is hij in steeds linksere richting geëvolueerd, naar communisme en anarchisme. Hij heeft in Dresden mee de revolutie gevoerd, en wilde een socialistisch regime, waarbij de opera door artiesten werd geleid.”

Maar ook toen al was Wagner overtuigd antisemiet. Onder een pseudoniem publiceerde hij in 1850 het pamflet Het jodendom in de muziek. “Wagner nam het standpunt over dat ook bij Marx overheerste: de jood is een kapitalist, en van het kapitalisme moeten we af. Daarmee bedoelde hij niet dat joden moesten worden uitgeroeid of verdreven. Ze moesten van het kapitalisme en dus ‘van zichzelf’ bevrijd worden, om zich zo te kunnen integreren. Maar hij meende ook dat joden van nature weerzin opwekken bij andere mensen.”

Negentien jaar later, toen Wagner was geëvolueerd tot een Duitse ultra-nationalist “voor wie ‘Frans’ en ‘Italiaans’ scheldwoorden waren”, gaf hij het pamflet opnieuw uit, ditmaal onder eigen naam. “Hij voegde er nog een annex aan toe,” legt Mortier uit, “die blijk geeft van een paranoïde instelling tegenover joden. In alle operahuizen waar hij niet binnen geraakte, zag hij joodse invloeden aan het werk, terwijl daar helemaal geen aanwijzingen voor zijn.”

Zijn imago van virulent antisemiet is hij nooit meer kwijt geraakt. “Dat heeft, natuurlijk, te maken met de nazi’s”, zegt Mortier. Onder andere Wagners schoonzoon haalde de banden met de nazipartij aan. “Hitler was een groot bewonderaar van Wagners muziek. Maar de nazi’s hebben veel muziek geïnstrumentaliseerd, ook van Bach, Mozart en Beethoven. Alleen bij Wagner is dat blijven plakken. Wagners antisemitische imago is natuurlijk correct, maar andere grote denkers en schrijvers, zoals Oscar Wilde en Heidegger, hebben daar bijzonder weinig last van.”

Karikaturen

Dat hij naast opera’s ook antisemitische pamfletten schreef, is daar waarschijnlijk deels een verklaring voor. Hij was zich daar overigens van bewust, zegt Mortier nog. “In Wagners tijd kon je antisemitisme nog als een aanvaardbare opinie zien, maar dat was het niet voor iedereen. Wagner wist dat: daarom heeft hij het niet openlijk in zijn stukken verwerkt. Er is nooit iemand antisemiet geworden door naar Wagners muziek te luisteren, of door zijn libretti te lezen.

“Als je zijn werken zelf analyseert, moet je al goed kijken om er de allusies op joodse figuren in te herkennen. In Die Meistersinger von Nürnberg zitten personages waarin we vandaag joodse karikaturen herkennen, maar uit de besprekingen in de Duitstalige pers in de jaren 30 en 40, blijkt dat zelfs de nazi’s er geen verwijzingen naar de joden in zagen. Wagner was voorzichtig met die karikaturen, omdat het bang was dat het zijn reputatie zou kunnen schaden. Ik ben er zeker van dat hij zo’n pamflet vandaag niet gepubliceerd zou hebben. Net omdat hij zo gevoelig was voor zijn imago.”

Toch is de realiteit dat Wagner vandaag onlosmakelijk verbonden is met de zwartste pagina’s van de geschiedenis. “In elke opvoering van een Wagner-opera vandaag wordt verwezen naar de nazi’s. Ik vind dat niet slecht: je moet die erfenis niet onder de mat vegen, maar recht in het gezicht kijken. Maar daarnaast moet je ook kijken naar de andere dingen die Wagner gerealiseerd heeft, en die we aan hem te danken hebben.”

Richard Wagner: De man die opera voor het volk maakte is verschenen bij Pelckmans.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234