Woensdag 07/12/2022

Boek van de week

Neuken, neuken, doodgaan en Karl Marx

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Sinds een recensent zijn boek 'het nieuwe Turks fruit' noemde, gaat het hard voor Gustaaf Peek (°1975). Laaiende kritieken, boek van de maand bij DWDD... Maar net zoals bij Wolkers gaat het niet alleen over neuken, maar ook over melancholie, eenzaamheid en doodgaan.

Yves Desmet

Gustaaf Peek: "Als je een referentie zoekt voor een passionele romance in de Nederlandse literatuur, dan drijf je al snel af naar Turks fruit. Dus is het een zegen en een vloek, die vergelijking. Want net als bij mijn voorgaande boek het geval was, heb ik nu ook een boek willen schrijven dat ik miste, dat ik nog niet had gelezen. Die pretentie blijf je natuurlijk wel houden (lacht). Een boek dat monomaan bezig was met vragen over intimiteit en liefde, maar ook over dood en existentie en wat dat allemaal te betekenen heeft.

"Ik wilde daar weinig afleiding, nevenplots of ruis bij, dus werd het een verhaal dat over weinig anders gaat dan de grote passionele liefde van een man en vrouw die het goed hebben in bed. Wanneer ze voor het eerst elkaar benaderen, voor het eerst van elkaar dromen. Dat is heel belangrijk: daarom staat er ook als opdracht dat vers van Shakespeare in: 'Thus have I had thee, as a dream doth flatter, In sleep a king, buth waking no such matter.' Liefde ontstaat eerst in de droom, daar is ze altijd warmer, geiler en zoeter. En hoe verhoudt zich dat tot de werkelijkheid?

"Het grootste verschil met Turks fruit en met de tijd waarin dat boek werd geschreven, is wel dat hier de vrouw veel meer aan het woord komt. Olga in Turks fruit vond ik toch vaak een vehikel om de gedachten van de man op te projecteren, hier heb je twee individuen met elk hun eigen psyche, hun eigen doelen en dromen. Ze mogen beiden de ruimte van het boek bewonen."

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Maar net als bij Turks fruit gaat het heel erg over eros en thanatos.

"Ik wou schrijven over de liefde, en ik begon toch automatisch bij de dood van de personages. Er was geen andere manier om erover te beginnen dan eerst over het einde te praten."

Ik dacht dat verliefden zich net onsterfelijk waanden, de dood wegduwden.

"Ook al doen ze dat, de dood blijft deel uitmaken van de werkelijkheid die ze hoe dan ook zullen beleven. De ontkenning doet de dood niet weggaan van je schouder. Dat kwam heel argeloos het verhaal binnen en bleef gaan van dood naar verval, naar afscheid nemen van dromen, naar leven en liefhebben, tot het boek eindigt bij de eerste kennismaking van twee pubers en een dromenlijst van wat ooit mogelijk zou moeten kunnen zijn."

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Het was de dood van je vader die je triggerde om hieraan te beginnen.

"Hoe je de begrippen liefde en romantiek invult, heb je in grote mate meegekregen van je ouders. Dat zag je elke dag. Dus is de vraag: ga je hetzelfde doen als zij, of het integendeel net omgekeerd aanpakken? Technisch was ik op zoek naar een vorm om het intieme te beschrijven, gewoon op zinsniveau: hoe ga ik naar binnen, hoe onthul ik een persoonlijkheid? Hoe verraad ik iemands psyche zonder die onrecht aan te doen?

"Dat heb ik pas ontdekt toen ik voor De groene Amsterdammer, die een zomerreeks had over het thema 'Het lichaam', een verhaal schreef over het sterfbed van mijn vader, waar ik toevallig bij was. Plots was dat een heel intiem moment met een man met wie ik de jaren daarvoor bijna alle contact verloren was, omdat hij mijn keuze voor het schrijverschap maar matig kon waarderen. We waren van elkaar vervreemd, maar toch was dat moment daar, en ik vond een taal die dat moment ook recht deed.

"Pas toen wist ik: ik kan intimiteit omschrijven, het gaat me ditmaal wel lukken, na de valse starts die ik had gehad. Ik had een idioom, een palet waarmee ik verder kon. Ik had een bepaalde schaamte voorbij kunnen gaan, vermoedelijk had ik dit vroeger in mijn leven niet kunnen schrijven."

Na thanatos, de eros. Iemand heeft ooit gezegd dat de ultieme lakmoesproef van het schrijverschap de seksscène is: als je dat boven kitsch en porno kunt optillen, heb je echt talent.

"Het is een moeilijke kwestie, ja. Onze ogen hebben iets met vieze woorden. Er staan vijfhonderd woorden op een pagina maar 'kut' heb je als eerste gezien. Boem! Dat weet je, dus hoe ga je daarmee om, hoe ga je die situatie weer recht proberen te doen? Veel seksscènes zijn slecht omdat ze alleen maar over seks gaan. Ze zijn plat, drukken weinig uit. Ik heb het liever over vrijscènes dan over seksscènes, want vrijen is toch vooral communiceren met je lichaam. En de overgrote meerderheid van je communicatie op dat moment is niet verbaal. Vrijen is zoveel meer dan seks alleen."

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Het valt op hoe weinig woorden we eigenlijk gebruiken in de opperste momenten van passie. Herhaal ze na het orgasme en het valt op hoe schraal ze zijn, hoe taal ons dan in de steek laat. Frusterend voor een schrijver, toch?

"De concrete taal komt negen van de tien keer op hetzelfde neer. Het eindigt toch altijd in handelingen en pure drift. Daar kun je niets aan doen, dat heb je te aanvaarden. Dan moet je er ook geen hooggestemd proza omheen weven, dan heb je geen goede seksscène. Maar het moest wel daarover gaan: die banale woorden gebruikt iedereen in zijn eigen combinatietjes, zijn eigen routines en voorkeuren.

"En als het even niet zo mooi verwoord kan worden, vind ik dat niet eens zo erg. Ik ga zelden op zoek naar het mooiste, wel naar het meest passende woord. Ik zet een metafoor alleen in als ik het werkelijk ook zo zie, en alleen als het met de normale taal niet lukt."

Het werkt wel omdat de seks een bewijsmiddel is voor je basisstelling; dat liefde de mooiste mythe is die we kunnen bedenken. Dat ze net daarom ook echt kan zijn. Zeer onmodieus trouwens, want we hebben geleerd liefde en seks van elkaar los te koppelen.

"Ik mis vandaag een discours over liefde, ja. Met seks kun je alles verkopen, met liefde veel minder. Ik heb hier twee mensen, en die zijn onwaarschijnlijk gek op elkaar. Hopla, dat verhaal wilde ik vertellen. Ik wil dat er toch één zo'n boek bestaat dat alleen maar daarover gaat (lacht)."

Niemand heeft je verteld dat de moderne schrijver het moet hebben over dysfunctionele families, trauma's, het leven en hoe eraan te lijden, en dat bij voorkeur ergens in de Grachtengordel tijdens een burn-out?

"(lacht) Mijn personages lijden toch ook genoeg, vind ik. Hoe vaak ik al niet gehoord heb: 'Prachtig boek, man! Maar zo'n eenzaamheid!' Heb ik een boek geschreven over een stel dat elkaar onvoorwaardelijk liefheeft, en wat haalt de lezer eruit? De eenzaamheid soms, in de periodes dat ze elkaar niet zien. Wat zegt dat over de 'condition humaine'? Maar ja, aan het einde van de woorden is er wel altijd de dood. Daar ontkomen we niet aan."

Liefde is een besluit, schrijf je. En alleen zo kan ze blijven bestaan.

"Alleen zo kan je van de mythe, van de illusie, een werkelijkheid maken: door te besluiten dat ze werkelijk is. Alleen dan kan je er naar handelen, euforisch worden, verdrietig, noem maar op, alleen dan krijgt ze betekenis."

Net zoals Sisyphus bij Camus besluit om toch gelukkig te worden door zijn steen de berg op te rollen, goed wetende dat hij nooit de top zal halen.

"Als de Goden hem echt hadden willen straffen, hadden ze zijn verbeelding moeten wegnemen. Maar zolang je je kunt voorstellen dat het onbereikbare toch ooit bereikbaar kan worden, blijf je proberen.

"In het boek wordt ook constant verbeeld en gelezen, heel veel gedroomd, heel veel geprobeerd om het geluk te vinden. Terwijl heel veel mensen te vaak blijven vastzitten in hopeloze relaties en dingen die mis gaan. Dat is bijna te banaal geworden om nog over te schrijven. Het zijn net de vonken, de flitsen, die me als mens intrigeren: ik begrijp oorlog, wreedheid, het slaan van kinderen. Maar het andere: de onverwachte tederheid, oprechte liefde, dat is veel moeilijker te vatten. Dat overvalt me en verrast me, daar wil ik meer over weten.

"We hebben de meest afschuwelijke datingprogramma's op tv, reeksen over hoe we beter seks kunnen hebben, dat vervult me met een groot ennui, maar wie maakt nog eens een programma over twee mensen die het fijn hebben, en lief tegen elkaar zijn? Want in een cynische wereld is dat pure tegenstroom, is dat vechten tegen de wereld in.

"Tederheid en schoonheid lijken in deze samenleving al bijna een daad van verzet geworden. Misschien is dat ook net de rare ruimte die we als kunstenaars moeten verdedigen en verder ontsluiten. Niet dat we activist moeten worden, maar soms stel je na het schrijven vast dat het net dat geworden is. Tijdens het schrijven ben je alleen bezig met je zinnen te construeren, je alinea's, te luisteren naar je personages. Pas als het boek af is en in zijn identiteit is gekropen, kan ik het beoordelen, kan ik zeggen: 'Hé, hier gaat het dus ook over.'"

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Net als Turks fruit een tijdgeest vatte, die van provo en mei '68, het zich losrukken van een burgerlijke samenleving, zegt dit boek misschien iets over een nieuwe generatie die de vrije liefde en seks als consumptieartikel beu is geworden.

"Ieder boek zegt iets over zijn tijd, ik wil me daar ook helemaal niet aan onttrekken. Niet dat ik heel bewust net dat idee wilde ontwikkelen - tenslotte leest iedereen in een boek andere dingen - maar ik wist wel dat de protagonisten moesten behoren tot een generatie die rond 1960 geboren werd. De generatie die geen oorlog heeft meegemaakt, die alleen even een crisis heeft gevoeld bij het begin van hun carrière maar daar glansrijk is uitgekomen en eigenlijk bijna altijd in een fijne en veilige bourgeoisruimte heeft geleefd. Daar wilde ik het over hebben, over die toch wel verwende naoorlogse generatie."

De roman verloopt omgekeerd chronologisch, startend bij de dood van Tessa in hoofdstuk 50, terugkerend naar hoofdstuk 0, de eerste blik die ze wisselden. Je weet als lezer - heel gek - eigenlijk meer dan de personages zelf. Moeilijk te construeren?

"Dat valt wel mee, dat was zeker niet het moeilijkste van het boek. Je moet je personages zo goed mogelijk leren kennen, en ik begin pas te schrijven na heel lang denken, waarna ik eerst een ruw schema vastleg: op twee A5-pagina's staan dan grofweg de thema's waarover ieder hoofdstuk moet gaan. En als ik dan bij het schrijven even vastloop of verdwaal, kan ik daar weer mee verder.

"In mijn hoofd is dit met voorsprong het boek met de simpelste structuur dat ik al geschreven heb. Dat wilde ik ook, eens een simpel chronologisch verhaal schrijven over twee mensen (lacht). Maar toen ik ze bedacht, zag ik ze als een ouder koppel, ik had toen nog geen idee hoe ze jong waren geweest. Dus zo heb ik het dan ook opgeschreven. Had ik het omgekeerd geschreven, van jeugd naar dood, en dan alle hoofdstukken als een soort trucje in de omgekeerde volgorde gezet, was dit me nooit gelukt."

Wanneer wist je dat je schrijver wou worden?

"Ik denk al heel vroeg, maar pas op mijn twintigste durfde ik eraan toe te geven. Ik studeerde Engels, was gestopt met rechten, wat me van thuis was opgedrongen. Engels wilde ik wel afmaken, maar daarna zou er niets anders meer zijn dan schrijven, en dat is ook zo gebeurd. Ook al omdat mijn grootmoeder me een legaat had nagelaten, waardoor ik ook materieel de ruimte had om alleen met dat schrijven bezig te zijn."

Je bent kleinzoon en inmiddels ook mede-eigenaar van het fortuin van de familie Peek van kledingmultinational Peek & Cloppenburg.

"Dat is inmiddels wat verspreid geraakt, we zijn met drie broers, maar ja. Mijn vader had andere plannen met mij, en heeft zich nooit echt verzoend met mijn keuze voor het schrijverschap. Ik heb lang gehoopt dat hij het ooit zou begrijpen, maar dat is niet gebeurd. Het heeft ons ook van elkaar vervreemd. Ik had het graag anders gehad, ik heb het ook ooit geprobeerd, maar op een bepaald moment geef je het op en interesseert het je ook niet meer. Dat is nu eenmaal het raadsel dat 'de mens' heet.

"Waarom maak je die keuzes? Omdat je niet anders kan, vermoedelijk. Misschien dat ik daarom ook zo gedisciplineerd en hard werk. Het mag niet te vanzelf gaan, dat calvinistische plichtsbesef zit er blijkbaar genetisch in. Gelukkig kan ik dat compenseren met periodes van zalige ledigheid (lacht)."

null Beeld Karel Duerinckx
Beeld Karel Duerinckx

Ik hoorde dat je voor je volgende project Das Kapital van Marx aan het lezen bent. Ook niet meteen evident voor de kleinzoon van mijnheer Peek, en zelfs niet in Nederland: daar is links zijn een beetje uit de mode.

"Ik heb de indruk dat ik zelf elk jaar wat linkser wordt. Met mijn achtergrond is dat inderdaad niet evident, ik ben er dan ook zelf op moeten komen, van thuis heb ik het niet meegekregen (lacht). Ik denk ook niet dat Nederland ooit echt links is geweest. Dat gezeik over de zogezegd linkse pers bij ons: wanneer ik die langs mijn linkse meetlat leg, merk ik daar toch heel weinig van. Het enige wat nog in de buurt komt is misschien De groene Amsterdammer. Maar toen ik een journalist van Vrij Nederland over Marx vertelde, sloeg de verrassing duidelijk toe, ja. Weten ze daar dan niet meer wat ze ooit waren? Hoe links is links dan nog?

"Ik ben eigenlijk een PvdA'er uit de jaren zeventig, toen de PvdA nog een grote linkse volkspartij was, maar zo'n partij bestaat vandaag in Nederland niet meer. Maar dat ideaal: een betere spreiding van kennis, macht en inkomen, zonder te veel gekke dingen te doen met je samenleving, vind ik nog altijd best de moeite waard om na te streven. Alleen: welke partij geeft mij dat ideaal nog? In Nederland echt niemand. Ik ben daar een verweesde, dakloze kiezer geworden. En het jammere is dat ik niet denk dat het aan mij ligt, maar wel aan mijn land."

Gustaaf Peek, Godin, held, Querido, 274 p., 20 euro.

BIO

Gustaaf Peek (Haarlem, 1975) is een Nederlandse schrijver. Hij woont en werkt in Amsterdam als redacteur van het literaire tijdschrift De revisor.

Peek studeerde Engelse taal- en letterkunde in Leiden. Hij debuteerde met de roman Armin (2006). Voor zijn derde boek Ik was Amerika ontving hij de BNG Nieuwe Literatuurprijs 2010. In oktober 2014 verscheen Peeks vierde roman Godin, held. Het boek gaat over de romance tussen Tessa en Marius, die hun leven lang verliefdheid voor elkaar voelen.

Het boek werd uitgeroepen tot 'boek van de maand oktober' in de Nederlands talkshow De wereld draait door (DWDD) en denderde de top tien binnen van de Bestseller 60.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234