Zondag 22/09/2019

Review

Nederlandse filosoof Coen Simon: "Zelfs wij zijn niet verlicht"

Beeld Michel Mees

De kans dat u onlangs zelf met een origineel idee naar buiten kwam, is klein. Nee, liever liken en sharen we populair-wetenschappelijke ideeën of volgen we dogma's als 'we moeten keuzes durven maken'. Dat betoogt filosoof Coen Simon in Filosoferen is makkelijker als je denkt.

We zouden liegen wanneer we zouden beweren dat we nog nooit een loopje met de waarheid hebben genomen. Welke ouder heeft bijvoorbeeld nog nooit tegen zijn voetballende zoon gezegd dat het zijn schuld niet is dat de tegenstander dat doelpunt maakte, terwijl hij weet dat zijn kind heeft geflaterd in de verdediging? Wij alvast wel.

Nee, liegen doen we allemaal, meerdere keren per dag, en we weten dat de anderen het ook doen. En toch blijft de leugen een absoluut taboe. Van schijnheiligheid gesproken, denken we dan. "Fout", reageert filosoof Coen Simon wanneer we hem met deze gedachtegang confronteren. "Als je even nadenkt, weet je waarom we de leugen niet kunnen toestaan: omdat we dan niemand meer zouden vertrouwen en alles binnen de kortste tijd in het honderd zou lopen. Soms is fictie levensnoodzakelijk, ook al weten we dat het fictie is."

Over deze levensnoodzakelijke, maar soms ook ons leven vergallende fictie schreef Simon het boek Filosoferen is makkelijker als je denkt; leren denken zonder dogma's. Het bevat korte essays over onderwerpen als genieten, vergeten, durven, schuld en schaamte en toont hoe deze soms zo'n grote impact op ons bestaan krijgen dat we onze wanen voor werkelijkheid houden.

"Voor mij is een dogma een voorstelling van de wereld waarvan je denkt dat het de wereld zelf is", zegt Simon, "waardoor je er geen afstand meer van kunt nemen en je niet langer beseft dat de werkelijkheid in feite iets onbepaalds en onkenbaars is.

"Een mooi voorbeeld daarvan is het dogma dat je in het leven moeten durven kiezen. Dat durven wordt dan geïnterpreteerd als iets heldhaftigs, alsof je blindweg voor iets kiest en knopen doorhakt terwijl je niet weet wat er gaat gebeuren. Ik noem dat niet moedig, maar wel naïef. Echt durven is iets heel anders en houdt kennis van de eigen mogelijkheden in, anders kies je zomaar iets zonder te beseffen wat je eigenlijk wil - wat natuurlijk de beste weg naar de mislukking is.

Coen Simon

• geboren in 1972 te Eerbeek (NL).
• studeerde filosofie, werd freelancejournalist en daarna redacteur bij Filosofie Magazine.
• in 2005 werd hij hoofdredacteur van Bres, dat hij een totaal nieuwe, filosofische kant probeerde op te sturen.
• werd daarna redacteur bij de Historische Uitgeverij in Groningen.
• publiceerde populair-filosofische boeken, waarvan En toen wisten we alles in 2012 bekroond werd met de Socrates-wisselbeker voor het beste filosofische boek van het jaar.
• zijn boek van vorig jaar, Het huishouden van onze verlangens, staat op de longlist van de Socratesbeker.
• hij is ook actief als essayist en columnist voor NRC, nrc.next en Trouw.
• HP/De Tijd riep hem uit tot nieuwe ster aan het filosofenfir- mament.

"In een beroemd gedachte-experiment van de middeleeuwse filosoof Johannes Buridanus staat een ezel tussen twee identieke hooischelven. Omdat hij niet weet te kiezen tussen de twee sterft hij uiteindelijk van de honger. In de werkelijkheid komt dat natuurlijk nooit voor. Er is altijd wel een reden om voor het een of het ander te kiezen. Zo maakte ik het mee dat mijn redacteur van uitgeverij veranderde. Omdat ik zo goed met hem had samengewerkt, koos ik ervoor hem te volgen. Een jaar later verhuisde hij opnieuw. Die keer koos ik ervoor te blijven, omdat ik niet wou dat hij mijn schrijverschap al te zeer zou gaan bepalen.

"Twee keer maakte ik dus overwegingen en had een blinde sprong in het duister er niets mee te maken. Niet dat ik vooraf alles netjes op een rijtje had natuurlijk. Daar maakte ik nadien een verhaal over waaruit mijn keuzes als de enige goede naar voren kwamen. Dat verhaal was natuurlijk fictie, maar dat soort fictie hebben we nodig in het leven."

In een wereld waarin heel wat religieuze en politieke groeperingen hun dogma's voor werkelijkheid houden, lijkt uw boek bijzonder actueel.

"Ja, maar we mogen desondanks niet vergeten dat religies steeds minder dogmatisch aan het worden zijn, en dat door de verlichting. Fundamentalisme is het gevolg van het steeds informeler worden van de wereld, waardoor normen steeds minder gedeeld en steeds meer individueel ingekleurd worden. Er zijn echter altijd mensen die in slechte of onzekere omstandigheden verkeren, waardoor ze naar zekerheid verlangen. Zij vatten het minder dogmatisch omgaan met de wereld op als vals spelen, waarna zij reageren door nog strikter te worden. Voor mij is radicalisering dus gewoon een reactie op de steeds meer veld winnende secularisering."

We moeten dus gewoon wachten tot iedereen verlicht is en alle spanningen zullen de wereld uit zijn?
"Zo eenvoudig is het niet. Zelfs wij zijn niet verlicht. Enerzijds zijn we mondiger geworden, maar anderzijds zijn wij ook steeds meer achter het dogma van de wetenschap aan beginnen hollen. Tegenwoordig moet iedereen een opinie hebben, wat op zich goed is, maar als je dan luistert wat men zegt, merk je dat dit alleen maar het slaafs nazeggen van een paar populair-wetenschappelijke ideeën is.

"Dat levert dogma's op als 'we moeten genieten' of 'we moeten keuzes maken', die vervolgens ook weer opgenomen worden in het populair-wetenschappelijke denken aangezien er meteen onderzoek naar gedaan wordt. Waarom vinden we het zo moeilijk om te kiezen, willen de sociale wetenschappen dan weten, waarmee we hetgeen dat we in feite zouden moeten onderzoeken meteen ook bevestigen."

Hoe ziet u in dit opzicht de recente door radicale moslims gepleegde aanslagen?
"Als een confrontatie van twee soorten dogmatisch denken. Maar je hoeft helemaal niet zo ver te kijken om hetzelfde te zien. Neem bijvoorbeeld onze sociale media, waar de meest radicale meningen gespuid worden zonder enige fundering. "Hier is nood aan filosofie, denk ik dan. Mondigheid betekent immers niet dat je een grote mond hebt, maar wel dat je schaamte kent, waarmee ik bedoel dat je bereid bent je woorden te heroverwegen wanneer iemand anders er met argumenten tegenin gaat.

"Mondigheid is dus bereid zijn een gesprek aan te gaan om naar een gedeelde waarheid te zoeken in plaats van een standpunt in te nemen en dat op Facebook te plaatsen, waarna anderen dat 'liken' of zelfs 'sharen' zonder dat daar over gesproken wordt. Het is immers in het spreken over de waarheid dat de durf van de verlichting verscholen ligt. Als dat er niet meer is, zitten we vast in een dogma.

"Vandaar dat ik me enorm geërgerd heb toen iedereen opeens Charlie heette. Dat was natuurlijk allemaal om het belang te onderstrepen van de vrijheid van meningsuiting, maar het grappige is dat dit in feite vrijheid van mondigheid zou moeten zijn, wat het duidelijk niet was. De Franse reactie was voor mij trouwens ook een aanval op de vrijheid van meningsuiting. Opeens moest iedereen Charlie zijn en werd het een gevaarlijk soort carnaval waarbij iedereen als Charlie verkleed ging."

Beeld rv

In uw boek hekelt u meermaals de wetenschap. Wat is daar mis mee?
"Niets, alleen hebben we een volstrekt fout idee van wat de wetenschap ons belooft. We halen zekerheid en waarheid door elkaar. Een wetenschappelijke uitspraak zegt dat zolang de omstandigheden gelijk blijven, er bepaalde verbanden tussen gebeurtenissen zullen zijn. Zo'n uitspraak moet ook altijd gefalsifieerd kunnen worden, wat betekent dat de mogelijkheid moet bestaan om ze te weerleggen. In feite levert wetenschap dus geen waarheid op, maar wel zekerheid die zeker blijft zo lang ze niet weerlegd is, en dat is heel iets anders.

"Het gevaar bestaat dat we onze eigen opinies en gedachten niet langer durven uiten omdat we denken dat de waarheid al bestaat. Stel dat ik iets wil zeggen over het water in de Amsterdamse grachten, dan is dat natuurlijk debiel. Dat is immers al honderden keren onderzocht en er bestaat misschien wel een heuse leerstoel voor. Ik kan me dus niet aanmatigen daar tegenin te gaan, want persoonlijke ervaringen spelen immers geen rol meer in onze wereld. Wat niet wetenschappelijk gemeten kan worden, bestaat niet, lijkt het soms. En dat is verkeerd, want ons leven bestaat toch vooral uit niet-herhaalbare en niet-meetbare gebeurtenissen."

U ziet filosofie als medicijn tegen het dogmatisme. Denkt u dat de filosofie vandaag aan de winnende hand is?
"Ik denk dat ze allebei aan de winnende hand zijn. Het dogmatisme omdat de rol van de wetenschap steeds groter wordt, en de filosofie omdat onze wereld steeds informeler wordt en we daardoor steeds meer zelf moeten nadenken. Al vind ik het jammer dat de filosofie daarbij steeds meer in het nuttigheidsdenken ingeschakeld dreigt te worden.

"Filosofie is goed om de robotisering van de samenleving tegen te gaan, zegt men dan, en inderdaad, filosofen hebben daar wel iets over te zeggen, maar wetenschappers ook, en literatuurwetenschappers of romanschrijvers misschien nog wel veel meer. Denk bijvoorbeeld aan het blijvende succes van George Orwells 1984. Of aan wat Richard Rorty zei over De hut van oom Tom, dat die roman meer had gedaan voor de afschaffing van de slavernij dan eender welke filosoof.

"Het nuttigheidsdenken reduceert het werk van filosofen tot het perfecter maken van onze economie, en dat kan niet de bedoeling zijn aangezien filosofen zich moeten bezighouden met het proeven van de waarheid die zich steeds onttrekt aan de wereld en aan onze voorstelling ervan."

In die zin is filosofie als kunst: beide moeten autonoom blijven en zich niet laten inschakelen in de wanen van de dag?
"Inderdaad, want wie zegt dat kunst nuttig moet zijn, reduceert haar tot vermaak."

Ach, wind je niet zo op, zegt men dan, leer toch wat te relativeren.
"Precies, en het is in dit relativisme dat het dogmatisme zich nog het meest toont. Denk bijvoorbeeld aan Nederlands premier Rutte die onlangs zei dat hij zijn verjaardag niet meer viert omdat hij het niet belangrijk vindt dat iets op een specifieke datum is gebeurd. Zo eenvoudig is het evenwel niet. Jij viert je verjaardag niet, dat doen je vrienden en je omgeving. Dat relativisme wordt verpakt als vrijheid, maar het is een dogma dat afgedwongen wordt en als waarheid wordt gepresenteerd. Terwijl het niet meer is dan willekeur."

Is dit kritiek op het zelfbeschikkingsrecht? Ik mag toch euthanasie aanvragen want ik beschik over mijn eigen leven, is de teneur, terwijl je natuurlijk niet alleen staat op de wereld, maar familie en vrienden hebt?
"Ja, en het is altijd iemand anders die die euthanasie moet uitvoeren. Daar denkt men meestal niet aan. Versta me niet verkeerd, ik ben niet tegen euthanasie. In Nederland heb je de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde. Die maakt zich hard voor het lot van de mensen die zo erg lijden dat het humaner is hen voor de dood te laten kiezen. Op zich vind ik dat goed, maar als je dit als recht gaat opeisen, betekent dit ook dat het een plicht wordt voor iemand anders. Je ontneemt degene die deze euthanasie moet uitvoeren zijn zelfbeschikkingsrecht, want er is altijd een arts die dit moet uitvoeren.

"Kwesties van leven of dood moeten geen vanzelfsprekendheden worden. Het is als met het liegen van daarnet. Je beschikt als mens niet over jezelf. We maken deel uit van de wereld en dat merken we nog het best op het moment dat we ons uit die wereld willen terugtrekken. Zelfs degene die heel erg op zichzelf is, heeft anderen nodig en is dus nooit volstrekt heer en meester over zichzelf. Hoe zou een kluizenaar zich voelen wanneer hij echt alleen was op de wereld, vraag ik me wel eens af. Heel erg verlaten, wellicht."

Coen Simon, 'Filosoferen is makkelijker als je denkt', Ambo/Anthos, 191 p., 18,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234