Vrijdag 14/08/2020

AchtergrondMuziekfilm

‘Naïef en stereotiep’: kritiek op hoe Beyoncé Afrika voorstelt in ‘Black Is King’

In de trailer van ‘Black Is King’ worden weidse savannes getoond, sommige personages dragen kostuums uit luipaardhuid.Beeld AP

De laatste jaren heeft popster Beyoncé zich ontpopt tot het zwarte geweten van Amerika. Met de muziekfilm Black Is King wil ze die status, in tijden van Black Lives Matter, nog extra kracht bijzetten. Maar nog voor de film is te zien, krijgt ze ook kritiek – van Afrikaanse stemmen. Steunt Beyoncé te veel op tribale stereotypen, of viert ze als geen ander haar Afrikaanse roots?

“Het was belangrijk dat ik onze cultuur naar Coachella bracht”, stelde Beyoncé Carter-Knowles ruim een jaar geleden in Homecoming, de concertfilm die Netflix maakte van haar legendarische concert op Coachella. Ze was de eerste Afro-Amerikaanse vrouw die op het beroemde festival mocht aantreden als headliner, en ze greep de gelegenheid aan om haar publiek onder te dompelen in de Afro-Amerikaanse cultuur: ze herbouwde haar nummers voor een zwarte fanfare, doorspekte de concertfilm met citaten van zwarte intellectuelen, inspireerde de show op de traditie van ‘Historically Black Colleges and Universities’ en modelleerde de kostuums van sommige dansers op de outfits van de Black Panther-verzetsbeweging.

“Het is gemakkelijk voor het publiek om dit te beschouwen als een gewone concertfilm. Maar dit is anders”, schreef de zwarte actrice en scenariste Lena Waithe over Homecoming in The Hollywood Reporter.Homecoming is een eerbetoon aan blackness. Het is een wederopstanding van alle voorouders die aan de kassa van Woolworth zaten en eisten om bediend te worden. Het is een liefdesbrief aan historically black colleges and universities… Elke cut, elke muziek-cue, elke blik, elk beeld is een kans om geschiedenis te maken. En dat is wat Beyoncé doet.”

Vandaag komt op Disney+, het online streamingplatform van Disney dat pas in september in ons land arriveert, Black Is King uit, Beyoncés nieuwe muziekfilm slash visueel album. Vertrekpunt was de fotorealistische remake van de Disney-klassieker The Lion King, die vorige zomer werd uitgebracht. Beyoncé verzorgde de stem van leeuwin Nala en schreef het nieuw toegevoegde nummer ‘Spirit’ voor de soundtrack. Black Is King vloeit voort uit The Lion King: The Gift, Beyoncés album dat werd geïnspireerd op The Lion King.

Het was met ‘Lemonade’, haar fel bewierookte album uit 2016, dat Beyoncé zich expliciet opwierp als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van blackness in het hedendaagse Amerika.Beeld EPA

Maar door de gebeurtenissen van de afgelopen maanden krijgt Black Is King ook een veel actuelere, meer relevante lading. Na de moord op George Floyd en de massale Black Lives Matter-protesten die daarop wereldwijd ontstonden, wordt de film meer dan ooit gezien als een socio-politiek statement van de machtigste popster op de planeet.

“Dit is het passieproject waarvoor ik het afgelopen jaar dag en nacht heb gefilmd, research gedaan en gemonteerd”, schreef Queen Bey eind juni op Instagram. “Het was oorspronkelijk gefilmd als een companion piece voor de The Lion King: The Gift-soundtrack en het was bedoeld om de grootsheid en schoonheid van zwarte voorouders te vieren. Ik had nooit kunnen denken dat al het harde werk dat in deze productie is gekropen een jaar later een groter doel zou dienen. De gebeurtenissen van 2020 hebben de visie en de boodschap van de film nog meer relevant gemaakt, nu mensen over de hele wereld aan een historische reis beginnen. We zijn allemaal op zoek naar veiligheid en licht. Velen van ons willen verandering. Ik geloof dat als zwarte mensen onze eigen verhalen vertellen, we de as van de wereld kunnen verschuiven en onze échte geschiedenis en de rijkdom van onze ziel kunnen vertellen, wat niet wordt verteld in geschiedenisboeken.”

Luipaardhuid

Maar net bij dat laatste zinnetje worden nu vragen gesteld. Disclaimer: niemand heeft Black Is King al kunnen zien. Beyoncé en Disney schermen de film tot het allerlaatste moment af van lekken: enkel de trailers van de film werden al de wijde wereld ingestuurd. Maar die trailers hebben wel wenkbrauwen doen fronsen, onder andere bij Moky Makura, directeur van Africa No Filter, een project dat komaf wil maken met de stereotiepe verhalen die over Afrika worden verteld. In een opiniestuk op de website van CNN verwoordde ze haar bedenkingen over de trailer, waarin weidse savannes worden getoond, sommige personages kostuums uit luipaardhuid dragen en witte tekeningen op hun gezicht aanbrengen.

Black Is King begrijpt verkeerd, misschien een beetje naïef, hoe veel jonge, stedelijke Afrikanen – zowel in Afrika als in de diaspora – zichzelf willen zien. Ze willen op een meer hedendaagse manier worden voorgesteld, als globale burgers die een dynamisch continent vertegenwoordigen. Beyoncé heeft het juiste verhaal gekozen, maar heeft het misschien verkeerd gekaderd.”

De kritiek is dat Beyoncés voorstelling van Afrikaanse trots al te veel steunt op voorstellingen van een ‘tribaal’ Afrika. “De val waar Beyoncés trailers in trappen, is die van de het stereotiepe (maar visueel beklijvende) verhaal van een primitief continent dat nauwelijks vooruitgang heeft geboekt”, schrijft Makura. En dat stereotiepe verhaal “domineert nog steeds te vaak de westerse perceptie. De trailer van Black Is King toont de minder schadelijke en meer romantische aspecten van dat verhaal, maar de andere kant van dezelfde medaille is de schadelijke, Afro-pessimistische blik, die nog steeds veel voorkomt in de populaire cultuur en berichtgeving door de media. Die blik leunt op een Afrika waar ‘armoede alomtegenwoordig is, geweld vaak voorkomt en ziektes inheems zijn’.”

In plaats van woeste landschappen en wilde dieren, reageerden zwarte fans op Twitter, had ze ook beelden kunnen maken van de door wolkenkrabbers gedomineerde metropool die de Nigeriaanse hoofdstad Lagos is. De Brits-Ghanese filmmaker Stephanie Boateng, zo schreef The Washington Post, wees erop dat er geen homogeen beeld van Afrika bestaat, zoals het in de trailers van Black Is King wordt voorgesteld, integendeel: het is een continent met 54 landen en oneindig veel culturen. Daarbij komt nog dat Disney+, het enige platform waarop Black Is King te bekijken is, niet actief is in Afrika, op een handvol landen in het noorden van het continent na.

Beeld RV

Op sociale media werd Beyoncé verdedigd door haar moeder, Tina Lawson, die erop wees dat haar dochter samenwerkte met Ghanese, Nigeriaanse en Zuid-Afrikaanse kunstenaars. “Zij die de film bekritiseren (zelfs voor ze hem gezien hebben) en zeggen dat Bey Afrikaanse culturen gebruikt voor persoonlijk gewin, zijn verkeerd”, schreef ze op Instagram. “Ze heeft haar tijd genomen om Afrikaanse kostuums en dergelijke te bestuderen en heeft dit niet zomaar bij elkaar geraapt. Ze heeft met Afrikaanse dansers, filmmakers, regisseurs enzovoort gewerkt aan dit project, dus als sommige Afro-Amerikanen en Afrikanen zeggen dat het een façade is, brengen ze het werk van hun eigen mensen in diskrediet.”

Malcolm X

Het was met Lemonade, haar fel bewierookte album uit 2016, dat Beyoncé zich expliciet opwierp als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van blackness in het hedendaagse Amerika. In ‘Don’t Hurt Yourself’ vergeleek ze zichzelf met de omstreden civil rights-activist Malcolm X, en in de bijhorende film van Lemonade wordt hij ook uitgebreid geciteerd. Zowel het album als de film werden bedolven onder lyrische recensies, en dat net omdat ze stereotiepen ontkrachtte. Na het gelaagde en complexe Lemonade kon de karikatuur van de angry black woman de vuilnisbak in, en in de film werden beelden die aan de slavernij herinnerden door Beyoncé op z’n kop gezet.

Beeld RV

In Lemonade richtte Beyoncé, geboren in Texas, zich bovenal op de brutale erfenis van het Amerikaanse Zuiden. Er zitten scènes in die refereren aan de katoenplantages en aan de Amerikaanse Burgeroorlog, maar Beyoncé eigent zich die geschiedenis toe om een boodschap van black empowerment uit te dragen. “Films over de slavernij tonen traditioneel witte mensen in machtsposities”, zei regisseur Melina Matsoukas. “Ik wilde die beelden omdraaien.” Bovendien linkte Beyoncé die geschiedenis aan de actualiteit, door de moeders van Trayvon Martin, Michael Brown en Eric Garner – drie Afro-Amerikanen die werden gedood door de politie – te tonen.

Recent bracht Beyoncé ook ‘Black Parade’ uit, een single waarin ze andermaal haar Afro-Amerikaanse identiteit viert: “Now here we come on our thrones, sittin’ high / Follow my parade, oh, black parade”, klinkt het. En er zijn velen die haar willen volgen: “A proud moment on stage for us”, vatte een Afro-Amerikaanse festivalganger haar Coachella-concert samen in Homecoming. “It just gives you a boost, like: wow.

Dat is ook wat ze met Black Is King wil doen. “Mijn enige doel is dat je dit bekijkt met je familie en dat je er trots uit haalt”, schreef ze op Instagram. Maar hoe breder Beyoncé haar boodschap van trots uitdraagt, hoe groter de scepsis lijkt te worden. “Beyoncés artistieke interpretatie van het Afrikaanse continent toont ons dat we zelfs met de beste intenties onbedoeld het narratieve monster kunnen voeden dat we zouden moeten verstikken. Verhalen doen ertoe, maar wat er nog meer toe doet is hoe we ze vertellen en hoe we verzekeren dat we verschillende verhalen over het continent vertellen. Verhalen die dit moderne, innovatieve continent reflecteren, dat zijn geschiedenis kent en trots is op zijn cultuur”, besluit Makura. “Daarom moeten we hopen dat het eindproduct, met de belofte van ‘een moderne twist en een universele boodschap’, ons voorstelt als Afrikanen in al onze veelzijdigheid.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234