Woensdag 08/12/2021

Kunst

Na de verminking van Maria: ‘Maak van restaurateur een beschermd beroep’

Het werk van Bartolomé Esteban Murillo voor en na de restauratie. Beeld rv
Het werk van Bartolomé Esteban Murillo voor en na de restauratie.Beeld rv

De gruwelijk fout gelopen restauratie van een schilderij van de Spaanse meester Murillo veroorzaakt ophef in zijn thuisland. Experts vragen de overheid om duidelijke regels. Ook bij ons klinkt de roep om een officiële erkenningsprocedure voor restaurateurs.

Gewoon even opfrissen was de opdracht. Maar de restaurateur die zich in de Spaanse stad Valencia boog over een kopie van ‘De onbevlekte ontvangenis’, een werk van de 17de-eeuwse schilder Bartolomé Murillo, had duidelijk meer ambitie. Het gelaat van Maria werd overschilderd en ondanks twee pogingen om het schilderij in ere te herstellen blijft de Heilige Maagd onherkenbaar verminkt achter. Tot grote woede van de eigenaar, die naast een beschadigd schilderij een factuur van 1.200 euro in de handen gedrukt kreeg.

Het is niet de eerste keer dat in Spanje een restauratie misloopt. In 2012 vond een plaatselijke artieste in Borja het een goed idee om een fresco van Jezus Christus onder handen te nemen. Een schoonheidsbehandeling waarna de Messias meer op een aapje dan op een mens leek. De beelden gingen de wereld rond, waarna Borja en zijn fresco zich als toeristische trekpleister ontpopten. Ook de opknapbeurt van een houten sculptuur in Estella werd in 2018 even wereldnieuws. Na de restauratie leek Sint-Joris de Playmobil-versie van een heiligenbeeld.

Voor Fernando Carrera, professor aan het instituut voor conservatie en restauratie in de Spaanse stad Pontevedra, is de maat vol. “Ik denk niet dat deze man, of deze mensen, restaurateurs genoemd moeten worden. Laten we eerlijk zijn: het zijn klunzen die het verknoeien”, laat hij optekenen in de Britse krant The Guardian. “We zien dit keer op keer gebeuren. Het blijft maar voorvallen.”

De professor vraagt de Spaanse overheid om duidelijke regels op te stellen voor de restauratie van cultureel erfgoed. Het onder handen nemen van kunstwerken zou, als het van Carrera afhangt, iets moeten zijn waaraan enkel erkende en daarvoor opgeleide restaurateurs zich mogen wagen. Hij maakt de vergelijking met de gezondheidszorg, waar – terecht – veel strengere regels gelden. “Stel je voor dat zomaar iedereen mensen mag opereren. Of dat gelijk wie geneesmiddelen mag verkopen.”

Ook bij dit fresco van Jezus Christus in Borja liep het fout. Beeld AP
Ook bij dit fresco van Jezus Christus in Borja liep het fout.Beeld AP

Masteropleiding

Ook bij ons is restaurateur geen erkend beroep. Er bestaan wel lessenreeksen in avondonderwijs en aan de Universiteit Antwerpen kun je tegenwoordig een masteropleiding conservatie en restauratie volgen. Dat neemt niet weg dat het iedereen vrij staat zich restaurateur te noemen.

Jammer, vindt Geert Van der Snickt, die aan de Antwerpse universiteit instaat voor de opleiding van de toekomstig restaurateurs. “Wij zijn al langer vragende partij om van restaurateur een beschermd beroep te maken.” Dat is niet alleen een manier om de knoeiers van de professionals te scheiden, het zou er ook voor zorgen dat alle restaurateurs op de hoogte blijven van de nieuwste ontwikkelingen in hun vakgebied.

“Restauratie is een betrekkelijk jong vakgebied", legt Van der Snickt uit. “De inzichten en de daaraan gekoppelde technische mogelijkheden veranderen heel snel. Je moet je kennis met andere woorden constant bijspijkeren wil je mee zijn met de jongste ontwikkelingen. Wanneer je met een erkenning werkt, kun je restaurateurs verplichten elk jaar een aantal opleidingen te volgen, zoals dat bijvoorbeeld in de medische sector het geval is. Zo kun je miskleunen zoals die in Spanje vermijden.”

Restaurateurs nemen het 'Lam Gods' van Van Eyck onder handen. Beeld Photo News
Restaurateurs nemen het 'Lam Gods' van Van Eyck onder handen.Beeld Photo News

Luc Van Asten, die bij Syntra Limburg avondlessen restauratie geeft, is er niet zeker van dat zo’n officiële erkenning alle problemen zal oplossen. “Ook dan zul je nog steeds goede en minder goede restaurateurs hebben”, zegt hij. “Vergelijk het met de culinaire wereld. Er studeren elk jaar een heleboel koks af en toch heb je maar een paar sterrenrestaurants.”

Strikte deontologie

Volgens Van Asten mag het risico op fouten ook niet overdreven worden. “De meeste restauraties verlopen volledig volgens het boekje. Maar het zijn natuurlijk die enkele gevallen waarbij het fout loopt die de media halen.” Van Asten wijst erop dat bij de Spaanse voorbeelden gezondigd is tegen zowat alle regels van de kunst. Het overschilderen van figuren bijvoorbeeld is iets wat bij hedendaagse restauraties bijna nooit gebeurt. “Enkel wanneer er door beschadiging belangrijke lacunes in zo’n werk zijn kun je die proberen op te vullen.”

En dan nog gebeurt dat volgens een heel strikte deontologie. “Je moet als restaurateur je plaats kennen. Je werkt altijd in functie van de schilder. Wanneer je gaat bijschilderen is het een vereiste dat die toevoegingen herkenbaar zijn”, legt Van der Snickt uit. “Elke wijziging die je aanbrengt moet bovendien terug te draaien zijn, door bijvoorbeeld eerst een laagje transparante vernis aan te brengen. Dat zorgt ervoor dat je eventuele toevoegingen later kunt verwijderen zonder daarbij het originele werk te beschadigen. Het verwijderen van dat soort slechte retouches uit het verleden is trouwens waar de meeste restaurateurs hun dagen mee vullen.”

Je hoeft als restaurateur dan ook niet per se over teken- of schildertalent te beschikken. “Liever niet zelfs”, reageert Van Asten. “Als je wilt schilderen, dan moet je schilder worden en geen restaurateur. Wanneer ik tijdens de opleiding amateurschilders binnenkrijg, dan weet ik dat ik die gasten in de gaten moet houden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234